Չի բացառվում, որ Ռուսաստանի «թեթև ձեռքով» մի քանի տարի հետո Թուրքիան Կովկասյան տարածաշրջանում լուրջ մրցակից դառնա ատոմային էներգիայի արտադրության ոլորտում։ Մեր այս ենթադրությունը բնավ էլ անհիմն չէ, այլ բխում է Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև կնքված համաձայնագրերից։
Երբ ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևն Անկարայում մի շարք տնտեսաքաղաքական բնույթի համաձայնագրեր էր վավերացնում Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի հետ, ռուսական լրատվամիջոցներն ընդգծեցին, որ նման լայնածավալ համագործակցության մասին փաստաթղթեր կնքվել են Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև 90 տարի առաջ` 1920 թվականին, իսկ ռուսական OPT-ն էլ նշեց, որ վավերացվում է ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր։ Գուցե հենց սա առիթ տվեց թուրքական կողմին, որ միջազգային բարձր ամբիոններից խոսեն Ադրբեջանի օգտին Ղարաբաղի խնդրի շուտափույթ կարգավորման մասին, թեև նման հայտարարությամբ Թուրքիայի ղեկավարությունը մինչ այդ էլ պարբերաբար հանդես է եկել։ Ինչևէ։ Մինչ լրատվամիջոցները քննարկում են քաղաքական դաշտում տեղի ունեցող գործընթացները, կարծում ենք, փոքր-ինչ աչքաթող է արվել ռուս-թուրքական նոր որակի հարաբերություններում տնտեսական համագործակցության հարցը։ Նույն ռուսական լրատվամիջոցներն այդ օրերին նշեցին, որ Ռուսաստանը Թուրքիայում ատոմակայան կառուցելու նպատակ ունի։ Ինչ խոսք, ռուսական կողմի այս որոշումը խիստ ցանկալի է Թուրքիայի համար, քանի որ դա հնարավորություն կտա նրան լուծելու ոչ միայն իր շուկայի էներգետիկ պահանջարկը, այլև նոր շուկաներ ձեռք բերելու։ Նկատենք, որ այս համաձայնությունը, եթե ձեռնտու է Թուրքիային, ապա Ռուսաստանի մոտեցումը մեզ համար, մեղմ ասած, անհասկանալի է։ Ինչ խոսք, որ Ռուսաստանն առաջին հերթին պետք է ելնի իր շահերից, և ոչ մի արտառոց բան չկա, երբ Մոսկվան իր հարաբերությունները սերտացնում է Անկարայի հետ։ Սակայն առնվազն զարմանալի է, թե ինչու է Հայաստանի ռազմավարական գործընկեր Ռուսաստանը Թուրքիայի հետ սկսում իրականացնել մի նախագիծ, որը ոչ միայն չի բխում իր գործընկեր Հայաստանի շահերից, այլև կարող է տնտեսապես դժվարություններ առաջացնել։ Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանն իր բնական պաշարներում չունի ո՛չ սև, ո՛չ էլ կապույտ ոսկի, սակայն տարածաշրջանում ինչ-որ չափով մենաշնորհային դիրքերում է ատոմային էներգիայի արտադրության ոլորտում։ Այս մասին բազմիցս նշել են նաև միջազգային փորձագետները։ ՄԱԳԱՏԷ-ի մասնագետները միշտ էլ բարձր են գնահատել Հայաստանի ատոմակայանի տեխնիկական վիճակը և աշխատակիցների մասնագիտական պատրաստվածության մակարդակը։ Տնտեսական շատ մեկնաբաններ և փորձագետներ բազմիցս ընդգծել են, որ այս ոլորտում Հայաստանի մենաշնորհային առավելությունը հնարավորություն է տալիս արտահանման շուկայում կարևոր տեղ գրավելու։
Իսկապես, նշվածը խիստ կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն տնտեսական, այլև աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից։ Հատկապես, երբ ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ Հայաստանը տարածաշրջանային խոշոր միջազգային ծրագրերի մեջ ընդգրկված չէ։ Այս պարագայում ատոմակայանի դերը տարածաշրջանում Հայաստանի համար շատ զգալի է։ Սակայն այն չի՞ նվազի, երբ շահագործման հանձնվի Թուրքիայում Ռուսաստանի կառուցած ատոմակայանը։ Կհաջողվի՞ Հայաստանին պահպանել տարածաշրջանում իր առաջնային դիրքերն այս ոլորտում։ Սա խիստ կարևոր և նուրբ հարց է։ «Հայաստանի դերն այս ոլորտում չի նվազի»,- մեզ հետ զրույցում վստահեցրեց ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարար Արմեն Մովսիսյանը։- Գուցե պակասուրդի բալանսը մի փոքր փոխվի, սակայն Հայաստանի դերը չի նվազի, քանի որ տարածաշրջանում պակասուրդը շարունակում է պահպանվել»։ Այսինքն, պետք է ենթադրել, որ արտահանման հարցում Հայաստանը խնդիրներ չի ունենա։ Իսկ բացառվո՞ւմ է, որ Թուրքիան ավելի էժան գնով իր արտադրանքն առաջարկի շուկային։ Այդ դեպքում էլ նախարարը լավատես էր. «Մենք մեր պոտենցիալը չենք կորցնի»։ Աստված տա` այդպես էլ լինի, և մեր մտավախությունն անհիմն լինի։ Սակայն էս գլխից նշված խնդիրը պատկան կառույցների ուշադրության կենտրոնում պետք է լինի։
Ժասմեն ՎԻԼՅԱՆ

Մինչ տարբեր երկրներ, քաղաքական առաջնորդներ և կորպորացիաներ կատաղի համառությամբ պայքարում են գազի շուկաների և ածխաջրածնային ուղիների համար, մինչ էներգակիրները սրբագրում են աշխարհաքաղաքական քարտեզը, մինչ «էներգետիկ շանտաժը» վերածվում է կայուն քաղաքական կատեգորիայի, իսկ «էներգետիկ ասեղը» դառնում է սեփական վարկը բարձրացնելու ամենալավ միջոցը, աշխարհում հանդարտորեն, առանց ավելորդ աղմուկի տեղի է ունենում «էներգետիկ հեղափոխություն»: Անցած տարվա վերջին իսկական սենսացիա դարձավ այն լուրը, թե էներգակիրների պակաս ունեցող ԱՄՆ-ը հանկարծ աշխարհում դարձել է գազի ամենախոշոր արդյունահանողը` այդ դերից զրկելով Ռուսաստանին: Համաձայն հաշվետվությունների, գազի արդյունահանումը ԱՄՆ-ում աճել է 3,7 տոկոսով և կազմել 624 մլրդ խորանարդ մետր: (Նույն այդ ժամանակահատվածում գազի արդյունահանումը Ռուսաստանում կրճատվել 12, 4 տոկոսով, և արդյունահանման ընդհանուր ծավալը կազմել է 582,3 խմ): Բուենոս Այրեսում կայացած գազի մասնագետների հավաքի ընթացքում ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչը հայտարարեց, որ «խաղաղ հեղափոխությունը» կատարվեց բացառապես այլընտրանքային թերթաքարային գազի շնորհիվ, ինչը երկրում հանգեցրեց գազի գների կտրուկ անկմանը և գազի արդյունահանմամբ զբաղվող ընկերությունների բաժնետոմսերի արժեզրկմանը, իսկ ամերիկացի սպառողի համար` կոմունալ վճարումների կրճատմանը: Այսօր արդեն թերթաքարային գազը ԱՄՆ-ում արդյունահանվող գազի ընդհանուր ծավալի 40 տոկոսն է, իսկ 2020-ին այդ մասնաբաժինը կաճի մինչև 60 տոկոս: Մոտ մեկ ամիս առաջ ԱՄՆ-ը վերջապես հրապարակեց այն տեխնոլոգիան, որը թույլ է տալիս թերթաքարային գազն արդյունահանել հեղուկ գազի հետ համեմատելի գներով: Դրանով իսկ ակնհայտ դարձավ, որ թերթաքարային գազը, որն ամբողջ աշխարհում առկա է ամենուր, փաստորեն, հասանելի է բոլորին: 
Եվ այսպես, ի՞նչ ասել է թերթաքար և թերթաքարային գազ: Թերթաքարն ամենուրեք տարածված մուգ գույնի հանքատեսակ է: Ըստ էության, դա քարացած կավ է, որը պարունակում է օրգանական նյութեր: Թերթաքարային գազն առավելապես կազմված է մեթանից, որը պարունակվում է հենց ապարում, և այն կարելի է արդյունահանել` մշակելով ապարի բավականին մեծ տարածքներ: Հանուն ճշմարտության պետք է փաստել, որ այդ բոլոր տվյալները հայտնի էին վաղուց, անգամ թերթաքարային գազ արդյունահանելու բազմաթիվ փորձեր են արվել: Ընդհանրապես առաջին ածխաջրածնային հորատանցքերը փորվել են հենց թերթաքարերում, նավթային հորատանցքերից դեռևս 30 տարի առաջ, 18-րդ դարի վերջին: Սակայն երկար ժամանակ գիտությունը չուներ այն հարցի պատասխանը, թե ինչպես կարելի է այդ գազը ծառայեցնել մարդկությանը, քանզի գազի արդյունահանումը թերթաքարից բավականին դժվար ու ծախսատար աշխատանք էր: Այժմ, շնորհիվ ամերիկյան նոր տեխնոլոգիաների, իրադրությունը շատ արագ, գուցե և անդառնալիորեն է փոխվել: 
Թերթաքարային գազի արդյունահանման նոր եղանակը, որն արդեն ապացուցել է իր արդյունավետությունը, առաջին հայացքից բավականին պարզ է: Թերթաքարի անհրաժեշտ շերտին հասնում են սովորական հորատանցքով, ապա այդ շերտում փորում են մեծ թվով երկար հորիզոնական «թունելներ», ուր և մղում են ավազախառն ջուր, շղթայաբար տեղադրում են պայթուցիկներ և ստեղծում «հիդրոհարվածի» (հիդրոպայթյունի) էֆեկտ: Դրա հետևանքով շերտում տարբեր ուղղություններով տարածվում են ճեղքեր, որոնցով ապարում պարունակվող գազը մտնում է հորատանցք և դուրս բերվում գետնի երես: Ամերիկացիները սկսեցին աշխատել հենց այս եղանակով: Կարևոր է և այն, որ մի թերթաքարային դաշտում կարելի է փորել տասնյակ հազարավոր հորատանցքեր: Ամերիկյան գիտական մամուլը պնդում է, որ այդ գործընթացը հնարավոր դարձավ շնորհիվ հորատանցքեր փորելու համար նախատեսված նոր սարքավորումների: 
Նշվում է նաև, որ հորատանցքը կարող է «մահանալ» տառացիորեն մեկ տարում (ՈՒրենգոյում, օրինակ, հորատանցքը կարող է «ապրել» 10-15 տարի), բայց տալով այնքան գազ, որ արդարացնի ծախսերը: Փաստորեն, հորատանցքը փորվում է մեկ սեզոնով: Իսկ ածխաջրածնի արդյունահանումը կատարվում է առանց մեծ ծախսերի, առանց գազի պահեստավորման անհրաժեշտության: Կարևոր է և այն, որ գազը կարելի է արդյունահանել պոտենցիալ սպառողի հարևանությամբ: Գլխավորը գազամուղների ճյուղավորված ցանցի առկայությունն է: Արդեն մտահղացում կա արդյունահանման վայրերում կառուցելու ոչ մեծ էլեկտրակայաններ: ԱՄՆ-ում այսօր այդպիսի հորատանցքեր փորվում են հազարներով, իսկ գազի 1000 խմ-ը միջինը 150 դոլար է նստում։ Ինքնարժեքը մոտ 150 դոլար է 1000 խորանարդ մետրի համար: Նշվում է, որ շատ դեպքերում ծախսատարությունն ավելի պակաս է, քան ավանդական նախագծերում: Իսկ երկարաժամկետ հեռանկարում թերթաքարային գազի արդյունահանման գինը գնահատվում է 90 դոլարից պակաս 1000 խորանարդի դիմաց: Բայց եթե նույնիսկ թերթաքարային գազի արդյունահանման ծախսերը սովորականից բարձր լինեն, միևնույն է, փոխադրման և պահեստավորման ծախսերի խնայողության պայմաններում նրանք արդարացված են: Արդեն այսօր ծախսատարության ցուցանիշներն ամեն ամիս նվազում են: Սպասվում է, որ 2015-ին թերթաքարային գազի արդյունահանման ծավալներն ԱՄՆ-ում կկրկնապատկվեն և կկազմեն տարեկան 180 մլրդ խորանարդ մետր, իսկ ներմուծումը կնվազի տարեկան մինչև 1 մլրդ խորանարդ մետր: 
Ինչպես և սպասվում էր, հայտնվեցին ապագային միտված այդ ճեղքման թե՛ հակառակորդներ, թե՛ քննադատներ: Նշվում է, որ եթե ամերիկյան թերթաքարային երկրաբանությունն «ուսումնասիրված է մինչև անհնարինության» աստիճան, ապա թերթաքարային այլ ավազանների պատկերը ոչ ոք առանձնապես չի ուսումնասիրել: Այդ պատճառով դժվար է գնահատել դրանց ներուժը: Բացի այդ, թերթաքարային գազի ինքնարժեքը ուղղակիորեն պայմանավորված է նրա տեղադրման խորությամբ: Ամերիկայի բախտը, ինչպես ասում են, բերել է. խոշոր հանքաշերտերը բավականին մոտ են մակերևույթին, ինչը մյուս երկրներում դժվար է երաշխավորել։ Այս ամենից զատ, նաև նշվում է, որ թերթաքարային գազի արդյունահանման համար մեծ քանակությամբ ջուր է անհրաժեշտ, որ ջրի ու քիմիական նյութերի խառնուրդը կարող է լրջորեն աղտոտել շրջակա միջավայրը, անգամ վարակել ջրային աղբյուրները։ Բնապահպանական որոշ կազմակերպություններ կարծում են, որ այս ամենը կարող է անդրադառնալ սեյսմիկ իրավիճակի վրա: Մյուս խնդիրը. արդյունահանումը բարձրտեխնոլոգիական է: Նախ` ա) անհրաժեշտ են հզոր և գլխավորը` նոր հորատանցող ու հիդրոճեղքող սարքավորումներ, բ) հորատանցողների բրիգադներ, որոնք տիրապետում են այդ սարքավորումներին, և գ) այդ ամենն անհրաժեշտ է անընդմեջ, քանի որ այս բիզնես նախագծում հորատանցքերի հորատումը ոչ թե հիմնական, այլ շահագործման պրոցես է: Որպես «հակառակ» լուրջ փաստարկ վկայակոչվում է այն, որ թերթաքարերի այրման տեսակարար ջերմությունը սովորականից ցածր է երեք անգամ։ Բայց եթե գազի պաշարները, իրոք, այդքան մեծ են, իսկ արդյունահանումն այդքան շահավետ, ապա հազիվ թե վերոհիշյալ կասկածները ինչ-որ դեր խաղան: 
Հասկանալի պատճառներով քարկոծողներն ամենաշատը Ռուսաստանից են: Ինչպես միշտ, Մոսկվայում ուշ արթնացան, գլուխները բռնեցին ու սկսեցին պնդել, որ «թերթաքարային գազի արդյունահանման վերաբերյալ շատ առասպելներ կան», որ դա ամերիկյան հերթական «դիվերսիան է ընդդեմ Ռուսաստանի բարօրության», և նրանք համոզված են, որ դա կմնա «լոկ տարածաշրջանային հրաշք»: Սա հասկանալի արձագանք էր, քանի որ արդեն այսօր ԱՄՆ-ը հրաժարվել է Կատարից ներմուծվող հեղուկ գազից, որի ծավալները տնտեսության այս հատվածում նվազել են մինչև 16 տոկոս: Մտահոգված արաբները միանգամից ուղղեցին իրենց հարստությունը դեպի Եվրոպա, դրանով իսկ պայթեցնելով գազի բնագավառում համաշխարհային գնային քաղաքականությունը: Արդյունքում գազի գինը շուկայում ընկավ երկու անգամ, ինչը միանգամից անդրադարձավ ռուսական «Գազպրոմի» վրա: «Գազպրոմը» ստիպված էր նվազեցնել իր արտահանումը 11,4 տոկոսով, մինչև 140 մլրդ խմ: Բայց սա` կարճաժամկետ հեռանկարում: Երկարաժամկետ հեռանկարում ոչինչ դեռ պարզ չէ: Ի՞նչ ճակատագրի կարժանանան «Գազպրոմի» դարակազմիկ նախագծերն ի դեմս «Հյուսիսային հոսքի» և «Հարավային հոսքի», որոնց համաձայնեցման վրա Վլադիմիր Պուտինն այդքան ջանք ու եռանդ է ծախսել: Հարկադրվա՞ծ կլինի արդյոք Ռուսաստանը Բարենցի ծովում Շտոկմանյան հանքավայրի գործարկումը սառեցնել: Արդեն այսօր խնդիրներ կան այդ հանքավայրի հետ: Հեղուկ գազ արտադրելու համար նախատեսված գործարանի շինարարությունը կանգնեցված է, քանի որ այդ հեղուկ գազը պետք է արտահանվեր ԱՄՆ, ինչն այլևս արդիական չէ: Իսկ եթե գազի հետ էժանանա և նա՞վթը: Ի՞նչ կլինի Ռուսաստանի բյուջեի ու ազդեցության ոլորտների հետ այդ դեպքում: Ըստ էներգետիկայի նախարար Սերգեյ Շմատկոյի, թերթաքարային գազի հեռանկարներն անհանգստացնում են Ռուսաստանին: Դուման նույնպես տենդորեն փորձում է հասկանալ, թե ինչ է այս ամենը նշանակում` «ռուսական բարգավաճման վե՞րջը, թե՞ դատարկ սպասումների փուչիկ»: Պետդումայում կայացած «կլոր սեղանի» մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ թերթաքարային գազի արդյունահանման զարգացումը հեռանկարում կարող է հանգեցնել ինչպես ավանդական գազի ներմուծման ծավալների կրճատման հիմնական սպառող երկրներում, այնպես էլ համաշխարհային շուկայում հեղուկ գազի գների անկման: Մի խոսքով, Ռուսաստանում կարծիք է ձևավորվում, որ Կրեմլի անգործության դեպքում Ռուսաստանը մոտակա տարիներին կարող է կորցնել քաղաքական մրցակիցների ու գործընկերների նկատմամբ գազը որպես «զենք» կիրառելու հնարավորությունը: 
Այսպես թե այնպես, աշխարհը «թերթաքարային տենդի» մեջ է: Որոշ գնահատականների համաձայն, ԱՄՆ-ն ունի մոտ 75 տրլն խորանարդ մետր հասանելի գազի պաշար, ինչը նրանց կբավարարի մոտակա 100 տարում: Համեմատության համար` Ռուսաստանի ավանդական գազի պաշարները, որոնք ամենամեծն են աշխարհում, 56 տրլն խմ-ից մի քիչ ավելի են: Այսպիսով, թերթաքարային պաշարները հնարավորություն են տալիս յուրաքանչյուր երկրի ինքն իրեն ապահովել գազով: Այդ հեռանկարը շատերին է ոգևորում` Բրիտանական կղզիներից մինչև Ավստրալիա, Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունից մինչև Հնդկաստան: Բավականին թվով խոշոր էներգետիկ ընկերություններ` «Բրիթիշ Պետրոլեումը», «Շելլը», հետազոտում են թերթաքարի պաշարներն Ավստրիայում, Ֆրանսիայում, Արևելյան Եվրոպայում: Էներգետիկայի միջազգային գործակալության տվյալներով, թերթաքարային գազի պաշարները Եվրոպայում 35 տրլն խմ են, նախկին ԽՍՀՄ երկրներում` 18 տրլն խմ: Ամերիկյան կորպորացիաները, որոնք ներկայումս արտահանում են նոր տեխնոլոգիաները Եվրոպայի գազի շուկաներ, պնդում են, որ ոչ ավանդական գազի պաշարների հետազոտման մեթոդները տասնամյակի մեծագույն նորույթն են էներգետիկ ոլորտում, և կարծում են, որ այդ տեխնոլոգիաներն ԱՄՆ-ից կտարածվեն ողջ աշխարհով մեկ: ԱՄՆ-ի նախագահ Օբամայի և չինական առաջնորդների հանդիպման ընթացքում թերթաքարային գազի հեռանկարները քննարկվող թեմաների ցուցակում ընդգրկվել էին առանձին կետով: Խոշորագույն PetroChina ընկերությունը թերթաքարային գազի իր պաշարները գնահատում է 45 տրլն խմ: 2030 թ. Չինաստանը հույս ունի թերթաքարային գազի արդյունահանման մասնաբաժինը գազի ընդհանուր արդյունահանման ծավալներում հասցնելու 25 տոկոսի: 
Այսօր կարելի է փաստել, որ թերթաքարային գազի «հարուցիչով վարակվել են» բազում քաղաքական գործիչներ, տնտեսագետներ ու ձեռներեցներ: Նրանք պնդում են, որ «մոտակա 10-15 տարիների ընթացքում բոլոր հարաբերությունները կփոխվեն», և որ «այս ամենի հետևանքով կվերաիմաստավորվի երկրագնդի աշխարհաքաղաքական պատկերն ընդհանրապես»: Մասնագետների կարծիքով, ոչ ավանդական աղբյուրներն ունակ են ավելացնելու գազի համաշխարհային պաշարները 250 տոկոսով, ընդ որում այդ նոր պաշարների որոշակի մասը գտնվում է «կայուն» երկրներում: Եթե Եվրոպայում կրկնվի թերթաքարային գազի օգտագործման ամերիկյան բումը, հավանական է, որ իրավիճակը կփոխվի և՛ գազ արտահանողների, և՛ գազամուղներ անցկացնողների համար: Դժվար չէ նկատել, որ թե՛ գնի, թե՛ քանակի տեսակետից հասանելի գազի նոր աղբյուրների ի հայտ գալու դեպքում գազ փոխադրող երկրների դավերն արդեն ոչ ոքի չեն հետաքրքրի: Մեր տարածաշրջանի համար դա առավել քան արդիական է: Բացի դրանից, գների կտրուկ անկման դեպքում շատ ավելի հեշտ կլինի պայքարել, այսպես կոչված, «էներգետիկ չքավորության» և նույնիսկ սովի դեմ: Իսկ սպառողներին ամենուր, այդ թվում և` Հայաստանում, դա դուր կգա: Եվ, ինչպես թվում է, մենք պետք է լուրջ ուշադրություն դարձնենք թերթաքարային գազի այդ հեռանկարների վրա, անկախ այն բանից` դո՞ւր է գալիս մեր «ավագ եղբայրներին», թե՞ ոչ: 
Ամեն դեպքում, եթե հեռանկարները խաբուսիկ չեն, իսկ իրականությունը համապատասխանում է նկարագրություններին, ապագայում մենք կտեսնենք, թե ինչպես է իրականանում վաղեմի մարգարեությունը` «Քարեդարը մոլորակի վրա վերջացավ ոչ այն պատճառով, որ վերջացավ քարը»: Եվս մի անգամ համոզվում ենք, որ տեխնիկական առաջընթացը չի կարելի կասեցնել ո՛չ դավերով, ո՛չ էլ նեղ անձնային շահերով: 
Սոնա ՍԻՄՈՆՅԱՆ

Փետրվարի 26-28-ին Աղվերանում տեղի ունեցավ տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների (ՏՀՏ) ոլորտի ղեկավարների հերթական հանդիպումը։ Այս անգամ ֆորումն ընդլայնել էր շրջանակները և անդրադարձավ ոչ միայն ՏՀՏ ոլորտի խնդիրներին, այլև տնտեսության այլ ոլորտներում տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների կիրառությանը։ 
Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միության (ԻՏՁՄ) գործադիր տնօրեն ԿԱՐԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆԸ, ամփոփելով 2009 թվականը, նշեց, որ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամը ՏՀՏ ոլորտի վրա ազդեցություն գրեթե չի ունեցել։ Ոլորտն արձանագրել է մոտ 17 տոկոս աճ, աշխատատեղերի կրճատումներ այստեղ չեն գրանցվել։ Սակայն, այդուհանդերձ, ըստ տնօրենի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների (ՏՏ) ոլորտն այսօր Հայաստանում գտնվում է ճամփաբաժանում, և նոր մոտեցումների որդեգրումն ուղղակի անխուսափելի է։ «Այն մեթոդոլոգիան, որով զարգանում էին հայկական տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, իրեն աստիճանաբար սպառել է։ Այսօր պետք է մտածել բոլորովին նոր արտադրատեսակների մասին, իսկ դրանք պահանջում են բոլորովին նոր մտածողություն, նոր մոտեցումներ ու նպատակներ։ Ես վստահ եմ, որ մեր ճանապարհը մեկն է՝ արտադրել սեփական ապրանքներն ու ծառայությունները՝ «Ստեղծված է Հայաստանում» մակագրությամբ։ Այդ առումով 2010-ի մեր հիմնական առաջնահերթությունները լինելու են կրթությունը, մեծ թվով նոր տեխնոլոգիական կազմակերպությունների ստեղծումը և ՏՀՏ լուծումների ներդրումը տնտեսության տարբեր ոլորտներում»։
ԻՏՁՄ գործադիր տնօրենն ամփոփեց նաև պետեկամուտների կոմիտեի հետ աշխատանքների արդյունքները, որոնց շնորհիվ լուծվել և լուծվում են հարկային ու մաքսային մի շարք հարցեր, որոնք խոչընդոտում էին ՏՀՏ ոլորտի զարգացմանը։ Մասնավորապես նշվեց, որ վերջին շրջանում ավելի ու ավելի շատ ընկերություններ են սկսել մաքսազերծումն իրականացնել մաքսային օրենքի 87-րդ հոդվածով և ոչ թե շուկայական կողմնորոշիչ գների կիրառմամբ։ 87-րդ հոդվածի կիրառումն օգնում է, որ ընկերությունները ֆինանսական կորուստներ չունենան։ 
ԻՏՁՄ-ն պետեկամուտների կոմիտեի, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության հետ քննարկել է կրթական և գիտահետազոտական ներդրումների խնդիրը։ Բանն այն է, որ շահութահարկի մասին օրենքով կրթական ներդրումների չափը չի կարող գերազանցել հասույթի 0,25 տոկոսը, սակայն ԻՏՁՄ-ն առաջարկել է այդ շեմը բարձրացնել նվազագույնը չորս անգամ։ ՏՀՏ ընկերություններում պարբերաբար մեծ թվով համակարգչային տեխնիկա է կուտակվում, և քանի որ նվիրատվության մեխանիզմներ չկան, պետեկամուտների կոմիտեն առաջարկել է ՀՀ կառավարության բարեգործական ծրագրերի համակարգման հանձնաժողովի միջոցով լուծել այդ հարցը։ Բացի այդ, այսօր գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական ծախսերը ևս հաշվեգրվում են, եթե համապատասխանում են կառավարության 2002-ին ընդունած որոշմանը։ Սակայն այդ որոշումը բավականին հնացել է և չի ներառում ինովացիոն գործունեությունը, ուստի ԻՏՁՄ-ն առաջարկել է թարմացնել այն։ 
Մեծ խնդիրներ են առաջանում ՏՀՏ ոլորտի ապրանքների արտահանման ժամանակ, քանի որ դրանք իրենց կոդերով գրեթե միշտ հայտնվում են երկակի նշանակության ապրանքների ցանկում։ Իսկ երկակի նշանակության են համարվում այն ապրանքները, որոնք կարող են օգտագործվել զանգվածային ոչնչացման զենքի ստեղծման և դրա փոխադրման համար։ Այս հարցում Հայաստանի վրա մեծ ճնշում կա միջազգային կազմակերպությունների և այլ երկրների կողմից։ Խնդրին լուծում տալու նպատակով առաջիկայում ՏՀՏ ոլորտի ներկայացուցիչները հանդիպելու են Հայաստանում ԱՄՆ-ի դեսպանատան փորձագետների հետ՝ քննարկելու և գտնելու այն ուղիները, որոնք չեն խոչընդոտի Հայաստանում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմանը։ 
Կարեն Վարդանյանը նշեց նաև, որ ոլորտի զարգացմանը խոչընդոտում են ոչ միայն ներքին, այլև արտաքին խնդիրները։ Մասնավորապես, խոսքը Եվրամիության գործադիր մարմնի համապատասխան որոշման մասին է, ըստ որի՝ Հայաստանը Կոնգոյի, Ադրբեջանի, Բրունեյի, Չինաստանի հետ հայտնվել է մի ցուցակում, որտեղ սահմանափակվում է վերլուծական սարքավորումների և դրանց բաղադրամասերի արտահանումը։ «Հայաստանն ընդգրկված է «Եվրամիություն. նոր հարևաններ» ծրագրում, և եվրոպական այս կառույցի նման մոտեցումը մեր երկրի նկատմամբ ուղղակի անընդունելի է։ Այստեղ մենք գործ ունենք երկակի ստանդարտների հետ։ Եթե մենք տեխնոլոգիական զարգացման նպատակ ենք դրել մեր առջև, պետք է կարողանանք ներմուծել նաև տեխնոլոգիական լուրջ սարքավորումներ, որպեսզի դրանց հիման վրա ստանանք նորերը։ Այս հարցում մենք լուրջ խոչընդոտների ենք հանդիպում Եվրամիության կողմից»,- նշեց ԻՏՁՄ գործադիր տնօրենը։ 
Շուշանիկ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

ԻՆՉՊԵՍ Է ԴԱ ԱՐՎՈՒՄ
Անշարժ գույքի գների նման խելահեղ աճի արդյունքում ոչ ստանդարտ վարկավորումը սկսեցին ավելի ու ավելի լայն ծավալներով կիրառել նաև «ներդրումային նպատակներով»։ Ավելի պարզ ասած` բանկերն ու հիպոթեքային ընկերությունները տրամադրված վարկերը, փոխառուների հետ կնքած պայմանագրերը, հետագայում մարվելիք տոկոսները սկսեցին վաճառել ներդրողներին։ Այսինքն` մեկը մյուսին։ Աբսուրդի թատրոնը ծաղկում էր իր ողջ փայլով։ Ոչինչ չունեցող մարդիկ վարկեր էին վերցնում, որը նրանց տրամադրում էին փող չունեցող կազմակերպությունները, որոնք իրենց հերթին փոխ էին վերցնում միջոցներ, որպեսզի բաժանեին դրանք ում պատահի։ Մի պարտքը ծնում էր մեկ ուրիշը, և չորսբոլորը միայն պարտքեր էին։ Սակայն կողքից նայողին թվում էր, թե դրանք բոլորը շատ պատկառելի արժեթղթեր են։ Բանն այն է, որ պարտքերի առևտուրը նույնպես դրված էր, այսպես ասած, արդյունաբերական հիմքերի վրա։ Հիպոթեքային բաժնետոմսերի և փոխառությունների վաճառքն իրականացվում էր հետևյալ կերպ. վարկի հնարավոր չվերադարձման ռիսկի աստիճանը գնահատում էին վարկանիշային գործակալությունները, և ըստ այդմ, արժեթղթերին շնորհվում էր տարբեր աստիճանի «թարմություն»։ Բարձր և առաջին տեսակները վաճառվում էին ավելի թանկ և շատ արագ գտնում իրենց գնորդներին։ Բայց երկրորդ տեսակը, ըստ Մ. Բուլգակովի` «երկրորդ թարմության թառափը», նույնպես երկար չէր մնում դարակներում։ Հիպոթեքային նման ռիսկային պայմանագրերի «փաթեթը» վաճառվում էր ցածր գներով և նույնպես գտնում իր գնորդին։ Արդյունքում գոհ էին բոլորը։ Բանկն իր ուսերից թոթափում էր մասնավոր անձանց հետ պայմանագրերը` վաճառելով դրանք ներդրողներին, և ի զորու էր նորից սկսելու ողջ այդ շրջապտույտը։ Ներդրողները զետեղել էին իրենց փողերը և սպասում էին եկամտի, իսկ կասկածելի այցելուները կրկին կարող էին դիմել վարկեր ստանալու համար։ Զավեշտն այն էր, որ չնչին գներով «երկրորդ տեսակի» հիպոթեքային պարտավորություններ ձեռք բերած ներդրողները, նույնպես «գիտական ճանապարհով», այսինքն` նույն այդ վարկանիշային գործակալությունների օգնությամբ, բաժանում էին դրանք տարբեր տեսակների։ Սակայն այս անգամ արդեն «բարձր տեսակի» անվան տակ վաճառվում էին ոչ թե լավագույններից լավագույնները, այլ վատագույններից վատագույնները։
Եվ այսպես շարունակվում էր 6-7 տարի։ ԱՄՆ-ի տնտեսությունն աճում էր, երկրի համախառն ներքին արդյունքը` ավելանում։ Մի խոսքով, բոլորը գոհ էին։ Մարդկանց հսկայական մի զանգված ոչ միայն անգործ չէր, այլև մեծ փողեր էր աշխատում` բացարձակապես ոչինչ չարտադրելով։ Պարտքերի վրա կառուցված ողջ այդ բուրգը կանգուն էր մնում միայն անշարժ գույքի գնի շարունակական աճի հետևանքով, ինչը հնարավորություն էր տալիս շուկա ներգրավել ֆինանսական ռեսուրսներ ունեցող խաղի նորանոր մասնակիցների։
Ոչ մի վերլուծաբան տագնապ չբարձրացրեց, ոչ մի տնտեսագետ չբացատրեց բանկիրներին նրանց գործունեության վնասակարությունը։ Մի՞թե այս վերջիններն անխտիր ավարտված ապուշներ էին ու չէին հասկանում ամեն մի ողջամիտ մարդու համար ակնհայտ այն ճշմարտությունը, որ այդ ամենը լավ չի վերջանալու։ Կարծում եք` ամերիկյան բանկիրները չէի՞ն հասկանում բոլորիս ակնհայտ այդ իրողությունը։ Ամեն ինչ շատ լավ էլ հասկանում էին։ Բայց մի միտք, ինչպես ասում են, ջերմացնում էր նրանց հոգին, հանգստացնում նյարդային դողը։ Վստահությունն այն բանում, որ ցանկացած պահի կարող են վերավարկավորվել։ Եկեք հիշենք մի շատ կարևոր միտք. էժան ու մատչելի վարկերի հասանելիությունը հենց այն գլխավոր նախապայմանն էր, որի շուրջ պտտվում էր ողջ այդ հիպոթեքային խրախճանքը։ Ընդ որում, ոչ այնքան ֆիզիկական անձանց, որքան հենց հիպոթեքային ու վարկային կազմակերպությունների համար։
Հասկանալով ամերիկյան հիպոթեքային ոլորտի աշխատակիցների մանկական անհոգության պատճառը, առանց դժվարության կըմբռնենք նաև այն տարօրինակ, անխոհեմ վարքը, որ դրսևորում էին ամերիկյան բորսայում խաղացողները, քանզի դրանց պատճառը մեկն է։ Բայց, նախ և առաջ, եկեք պարզենք, թե ինչ է բաժնետոմսը։ Դա մի արժեթուղթ է, որը վկայում է, որ բաժնետիրական ընկերության կամ ձեռնարկության զարգացման համար ներդրվել են միջոցներ, ինչը սեփականատիրոջն իրավունք է վերապահում բաժնետիրական ընկերության (ձեռնարկության) եկամուտներից ստանալու շահաբաժին։ Այս սահմանումը տրված է ցանկացած դասագրքում։ Եվ ճիշտ այդպիսին էր բաժնետոմսը կապիտալիզմի կայացման արշալույսին։ Տրամաբանությունը շատ պարզ էր ու հստակ` բիզնեսի զարգացման համար միջոցներ են անհրաժեշտ։ Դրանք տալիս է ներդրողը, փոխարենը ստանալով ձեռնարկության մի մասնիկը, որի մեծությունը պայմանավորված էր բաժնետոմսերի քանակով։ Ներդրողների համար գլխավոր շարժառիթը բաժնետոմսերի միջոցով շահաբաժին ստանալն էր։ Ըստ էության, ժամանակին շատ իմաստուն մեկը, որը հայտնագործել էր բաժնետոմսն ու բաժնետիրական կապիտալը, հակադրել էր այն բանկային ավանդին, որպես այլընտրանք։ Իսկ 18-19-րդ դարերում տնտեսության բուռն աճն ապահովում էր շատ ավելի մեծ շահաբաժին, քան բանկային ավանդի բերած տոկոսներն էին։ Եվ հենց այդ ժամանակներում էլ, ասենք, փարիզյան կամ լոնդոնյան ռենտայով ապրողները, շնորհիվ այդ շահաբաժինների, միանգամայն ապահով կյանք էին վարում։ Եվ դրանք, որպես արժեքավոր ժառանգություն, թողնում էին իրենց երեխաներին։ Իսկ հիմա եկեք նայենք շուրջբոլորը` քանի՞ ռանտիե կգտնեք այսօր։ Ո՛չ մի։ Եվ բանն ամենևին էլ այն չէ, թե կապիտալը, որով նրանք բորսա են եկել, փոքր է, ու նրա բերած տոկոսներով չես կարող ապրել։ Բանն այն է, որ անցած հարյուրամյակի ընթացքում արմատապես փոխվել է բաժնետոմսի բուն էությունը, իսկ ավելի ճիշտ, փոխել են։ Հասկանալի է, որ ցանկացած ձեռնարկության բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակը պետք է հավասարվի 100 տոկոսի։ Դա նշանակում է, որ ընկերության ընդհանուր արժեքը, այսինքն` նրա ողջ ունեցվածքի (գործարանների, կահույքի, նյութերի և արտադրած ապրանքների) արժեքը պետք է հավասար լինի նրա բաժնետոմսերի արժեքին։ Ի սկզբանե բաժնետիրության տրամաբանությունը հենց այդպիսին էր. զետեղելով մեկ դոլար ձեռնարկության մեջ` ներդրողը ձեռք էր բերում նրա ողջ ունեցվածքից 1 դոլարի չափով մասնաբաժին ունենալու իրավունք։ Իսկ այսօր գործնականում բորսայում խաղացողներից և ոչ մեկը բաժնետոմսեր չի գնում շահաբաժին ստանալու ակնկալիքով։ Բորսայում կատարվող բոլոր գնումները հետապնդում են միմիայն մեկ նպատակ` հետագայում վերավաճառել այն և գնի մեջ եղած տարբերությունից ստանալ եկամուտ։ Բաժնետոմսերի գինը, որ նշված է դրանց վրա, նրա անվանական արժեքն է և կարող է լինել, ասենք, 10 դոլար, բայց գնել դուք այն կարող եք` վճարելով 100 դոլար։ Կարող եք համարել, որ շահավետ գնում եք կատարել, եթե կանխատեսվում է (հիշո՞ւմ եք վարկանիշային գործակալությունները), թե վաղը դրա կուրսային արժեքը, ըստ որի կարող եք վաճառել այն, կկազմի 200 դոլար։ Հենց այդպես էլ բորսան աշխատում է։ Սկզբունքը չափից դուրս պարզ է` էժան գնել, թանկ վաճառել։ Եվ այդպես` բազմիցս։ Ամսվա ընթացքում, տարվա ընթացքում և անգամ մեկ օրվա ընթացքում։ Մի թևավոր խոսք կա. «Բորսայում փող չեն աշխատում, այն պարզապես փոխում է տիրոջը»։ Եվ «առուծախի» այդ անվերջանալի շարանում տեղ չի մնում շահաբաժին ստանալու սպասումին։ Բաժնետոմսերի նկատմամբ այսօր տիրող վերաբերմունքը, որոնք բորսայում սոսկ սպեկուլյացիայի առարկա են, գործնականում ամերիկյան հիպոթեքային ոլորտում տիրող նույնպիսի արտառոց դրության հայելային արտացոլումն է։ Հենց սա էլ մեզ արդեն ծանոթ աբսուրդի այն թատրոնն է, որն այսօր աշխարհում կոչվում է «շուկայական տնտեսություն»։ Ի՞նչ է հարկավոր բորսայի և հիպոթեքի հաջողակ գոյության համար։ Ընդամենը երկու բան` խաղացողներ և փող։ Ընդ որում, երկրորդն առաջնայինն է։
Որպեսզի ներդրողների համար է՛լ ավելի դյուրին դարձնեն իրենց փողերից բաժանվելու գործընթացը, ստեղծել են ներդրումային հիմնադրամներ։ Դա արդեն աբսուրդ է` բարձրացված քառակուսի աստիճան։ Երբ դուք գնում եք, ասենք, «Լուկօյլ» ընկերության բաժնետոմսեր, դուք գոնե մոտավորապես տեղյակ եք, թե ինչով է այն զբաղվում և ինչ հեռանկար կարող է ունենալ։ Նման ընկերություններն ունեն մեծարժեք ունեցվածքներ և ապագայում հնարավոր ամենավատթարագույն զարգացումների դեպքում անգամ դուք կարող եք հույս ունենալ գոնե ինչ-որ բան ստանալու ձեր թղթերի դիմաց։ Ձեր գումարները հանձնելով ներդրումային հիմնադրամին` դուք գնում եք արդեն այդ նույն հիմնադրամի թողարկած բաժնետոմսերը, իսկ թե հիմնադրամն իր հերթին ի՞նչ բաժնետոմսեր է գնում, ձեզ բացարձակապես անհայտ է։ Թե ինչ ընկերությունների բաժնետոմսեր է այն ձեռք բերում և ինչ սկզբունքով, դուք գաղափար անգամ չունեք։ Իսկ ի՞նչ պատասխանատվություն ունեն այդ հիմնադրամները ձեր առջև։ Ոչ մի։ Անհաջողության դեպքում կտարածեն ձեռքերը, կժպտան ու թե` «Կներես, չստացվեց»։
Բաժնետոմսերի առևտրի ժամանակակից տարբերակի անհեթեթությունն առավել ցայտուն ի հայտ է գալիս հենց անկայունության և ճգնաժամի շրջանում, երբ դրանց գինը վեր ու վար է ցատկում ինչպես գնդակը` մեկ օրվա ընթացքում ընկնելով ու կրկին բարձրանալով 10-15 տոկոսով։ Պարզ է, չէ՞, որ նման կարճ ժամանակահատվածում, ասենք, «Սիմենս» կամ «Ջեներալ Էլեկտրիկ» ընկերությունների գործերը չեն կարող այդ աստիճան վատանալ կամ լավանալ։ Եվ որպեսզի նման իրավիճակն ավելորդ հարցերի տեղիք չտա, հորինվել է ևս մի գեղեցիկ ու հնչեղ բառ` կապիտալիզացիա։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպիսին է այս կամ այն ընկերության արժեքը` պարզապես թվաբանորեն ամբողջացնելով նրա բոլոր բաժնետոմսերի գումարը։ Այդպես էլ ասում են` «Գազպրոմի» կապիտալիզացիան աճել է, «Գազպրոմի» կապիտալիզացիան նվազել է։ Դա, սակայն, ամենևին չի նշանակում, թե ընկերության աշխատանքներում ինչ-որ բան լավացել է կամ վատացել։ Դա պարզապես նշանակում է, որ այս կամ այն պահին բաժնետոմսերի հավաքական արժեքը մեծացել է կամ փոքրացել։ Գործերի իրական դրության հետ այն բացարձակապես ոչ մի կապ չունի։ Իսկ նման իրավիճակ հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ բաժնետոմսերն ամբողջությամբ «պոկված» են ձեռնարկության աշխատանքի իրական վիճակից։ Բաժնետոմսը մի տեսակ դարձել է ինքնին իր և աննշան չափով է արտացոլում գործերի իրական դրությունը։ Այդ ամենը երբեմն ծիծաղելի իրավիճակներ է ստեղծում։ Դատեք ինքներդ. հաճախ լինում է այնպես, որ ընկերության շուկայական արժեքը, այսինքն` նրա բոլոր բաժնետոմսերի գումարը, գնահատվում է ավելի քիչ, քան նրա հաշիվների վրա դրամական միջոցներ կան։ Եվ խոսքն ամենևին էլ ինչ-որ վերացական ֆիրմաների մասին չէ, որոնք «օդ» են վաճառում կամ ծառայություններ մատուցում։ Բոլորովին վերջերս նման իրավիճակում հայտնվեց ռուսական «Սուրգուտնեֆտեգազ» ընկերությունը, որն զբաղվում է այդքան մեծ պահանջարկ վայելող ածխաջրածինների վաճառքով։ 2008 թվականի հոկտեմբերի 29-ին նրանք հաշվետվություն հրապարակեցին 3-րդ եռամսյակում ընկերության գործերի վերաբերյալ. «Սուրգուտնեֆտեգազի» բանկային հաշիվների վրա կա 20,5 մլրդ դոլար»։ Իսկ մեկ օր առաջ բորսայում գործարքներ կատարելու ժամանակ նրա կապիտալիզացիան կազմել էր... 19,6 մլրդ դոլար։ Հետաքրքիր է, չէ՞։ Իրական, «կենդանի» փողեր կարելի է գնել ավելի պակաս գումարով։ Բացի դրանից, նշված ընկերությունն ունի նաև պատկառելի քանակությամբ շենքեր և հորատող կայաններ, համակարգիչներ ու կահույք, ավտոմեքենաներ ու ճաշարաններ բանվորների համար և էլի շատ ու շատ այլ բաներ։ Բայց եթե հավատանք «հեղինակավոր» վարկանիշային գործակալությունների սահմանած ընկերության շուկայական արժեքին, այդ ամենը կոպեկի արժեք չունի։ Ինչպես ասում են, դատավճիռը վերջնական է և բեկման ենթակա չէ, չէ՞ որ նույն այդ շուկայական տնտեսությունում մարդու օգտակարությունը չափվում է նրա աշխատավարձով, իսկ ընկերությունների ունեցած օգտակար ակտիվների չափը` դրանց արժեքով։ Իսկ բորսայում գործող բոլոր այդ ինդեքսները, բոլոր այդ «նիկկեյները», «դոուջոնսներն» ու «նասդակները» մեկը մյուսից բարդ բանաձևերի միջոցով ընդամենն արտացոլում են չափազանց հասարակ բաներ։ Երբ պահանջարկը, այսինքն` գնումները, գերազանցում է առաջարկը կամ հավասար է դրան, ապա բաժնետոմսի արժեքը, այսինքն` նաև նրա ինդեքսն աճում է։ Եվ հակառակը. եթե վաճառքն ավելի շատ է, քան գնումները, գներն ընկնում են, և ինդեքսը` նվազում։
Փողի առկայությունը կամ դրա բացակայությունը գործնականում ֆոնդային շուկայի աճի կամ փլուզման միակ պատճառն է։ Իսկ ճգնաժամը հենց ասվածի երկրորդ բաղադրիչի առհավատչյան է։ Եվ կրկին նույն հարցն է ծագում` ո՞ւր կորան փողերը։ Բայց նախքան այդ հարցին պատասխանելը, պետք է հասկանալ, թե ժամանակակից տնտեսությունը որտեղից է փող վերցնում։ ՈՒ ճանապարհը մեզ կրկին տանում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ։ Բայց այս մասին` մեր հաջորդ հրապարակման մեջ։
Ռուբեն ԱԴԱՄՅԱՆ

Փոքր և միջին ձեռներեցությունը տնտեսության շարժիչն է։ Շատ մասնագետներ վստահեցնում են, որ նրա մշտական աշխատանքի համար նախադրյալներ կան, իսկ մեխանիզմներն անընդհատ վերանայվում են, արդիականացվում, և ամենակենսունակ այս ոլորտում հնարավոր է, անգամ ճգնաժամային իրավիճակում, հաջողել:
Կառավարության օպերատիվ շտաբում հակաճգնաժամային միջոցառումների շարքում ուշադրության կենտրոնում են հատկապես ՓՄՁ աջակցման ծրագրերը: Շտաբով անցած և դրական գնահատված բիզնես ծրագրերի իրականացման գործառույթը վերապահվել է «ՓՄՁ զարգացման ազգային կենտրոն» հիմնադրամին: Տարվա ընթացքում իրագործված շուրջ 3.3 մլրդ դրամի 16 բիզնես նախագծերի մասին նշելով, հիմնադրամի գործադիր տնօրեն ԻՇԽԱՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ հավաստում է, որ այս ամենի արդյունքում 1700 աշխատատեղ է ստեղծվելու, բացի այդ, սննդամթերքի վերամշակման ոլորտի ընկերությունները համագործակցելու են ավելի քան 700 գյուղացիական տնտեսությունների հետ: Այս պահի դրությամբ 2-3 ամիս առաջ ֆինանսական միջոցներ ստացած կազմակերպություններն արդեն իսկ ստեղծել են 200 աշխատատեղ: 
Ըստ Իշխան Կարապետյանի, կենտրոնը փորձում է ոչ միայն ֆինանսավորել կոնկրետ բիզնեսներ, այլև օգնում է իրականացնել դրանք` ծրագիրը լրամշակելով, ֆինանսական հոսքեր ներգրավելով, գրավային ապահովվածություն ձևավորելով, որպեսզի վերջնականապես վստահ լինեն ներգրավված միջոցների հասցեականության, նաև վերադարձվելիության առումով:
Նշենք, որ հիմնադրամը, հակաճգնաժամային այս միջոցառումներից զատ, իրականացնում է տարեկան ծրագրեր, որոնց շրջանակներում 4600 տնտեսավարող ստացել է տեխնիկական կամ ֆինանսական աջակցություն: Աջակցությունն այդ ծրագրերին իրականացվել է տարբեր միջոցներով` 16-ից 5-ն ուղղակի վարկավորվել է, երեքի կապիտալն է ֆինանսավորվել, մնացածն առևտրային բանկերից միջոցներ են ստացել վարկային երաշխավորությամբ: Վերջինս ենթադրում է լրացնել տնտեսավարողի և բանկի միջև եղած բացը` հիմնականում գրավի անբավարարության, ցածր իրացվելիության դեպքում: ՓՄՁ ԶԱԿ-ի շնորհիվ հնարավոր է լինում ներազդել բանկերի տոկոսադրույքի և որոշման վրա: Սովորաբար այն տնտեսավարող սուբյեկտներն են դիմում բանկերին, որոնք բանկային ռեսուրսներ չունեն: Այս պարագայում միջին տոկոսադրույքը 15 է, այն դեպքում, երբ բիզնես վարկերի տոկոսադրույքը Երևանում տատանվում է 17-19 տոկոսի միջակայքում, իսկ մարզերում` 18-24 %-ի: 
«Կոնսեր» ընկերությունը, տարեսկզբին լսելով կառավարության` ճգնաժամային իրավիճակում փոքր և միջին ձեռներեցությանն աջակցելու պատրաստակամության մասին, դիմեց օպերատիվ շտաբ: «Այն ժամանակ ոչ մի բանկ, մանավանդ Էջմիածնում, վարկ չէր տալիս»,- մտաբերում է տնօրենը: Վարկը ստացան 5 տարի ժամկետով, որից 2-ը` արտոնյալ, տարեկան 12 տոկոս տոկոսադրույքով, ընկերությունն օգտագործել է շրջանառու միջոցներն ակտիվացնելու, ապա նաև արտադրամասը վերանորոգելու և վերազինելու նպատակով։ «Լավ է, որ պետությունը կարողանում է օգնել իր ժողովրդին: Ես միշտ քննադատել եմ կառավարությանը, հիմա էլ եմ քննադատում, սակայն լավը պետք է նկատել: Եվ լավ է, որ բոլորին է օգնում, մրցակցություն պետք է լինի»,- ասում է տնօրեն ՀԱՄԼԵՏ ԱՎԱԳՅԱՆԸ:
Ոչ վարկունակ, բայց զարգացման մեծ ներուժ ունեցող ընկերությունների բիզնես ծրագրերի դեպքում պետական աջակցությունն իրականացվում է կապիտալի ֆինանսավորման տարբերակով: Պետությունն անկախ գնահատող կազմակերպության միջոցով գնահատում է ընկերության կարողությունները, արդյունքում որոշվում է մեկ բաժնետոմսի գինը: Ըստ այդմ` որոշվում է տվյալ կազմակերպությունում ներդրման չափը. պետության երաշխիքն այս դեպքում իր մասնակցությունն է տվյալ ընկերության կապիտալում: «Սա չի ենթադրում որևէ տոկոսի վճարում, այստեղ պետությունը կիսում է ռիսկը և ակնկալում ստանալ իր գումարները բիզնես նախագծի իրականացման և կազմակերպության շահույթի ստացման պարագայում»,- ասում է ՓՄՁ ԶԱԿ-ի ղեկավարը: Այս եղանակով 3 նախագիծ է իրականացվել` «Սորսիո», «M&M360», «Գոլդն գոութ»: Զարգացման նման տարբերակ էր ընտրվել նաև բուսական հիմքի վրա թեյեր արտադրող «Մեգա Արարատ» ընկերության պարագայում, որը հետո հրաժարվեց այդ աջակցությունից: Այս առնչությամբ պարզաբանում ստացանք զարգացման ազգային կենտրոնի տնօրենից: Նրա հավաստմամբ, հաշվի առնելով իրավիճակը, այս ընկերության բիզնեսի գնահատումն իրականացվել է 2 ամսում (միջազգային կառույցներում կապիտալի ֆինանսավորման համար պահանջվում է մոտ 18 ամիս): Գնահատման արդյունքում պետության մասնակցությունը 82 % էր։ Սակայն բիզնեսի մեծ մասի ձեռքբերումն ամենևին էլ պետության նպատակը չէր, առաջնահերթ էր հատկապես ձեռներեցի շահը, այդ պատճառով քննարկումների արդյունքում կազմակերպությանն առաջարկվել է 55 % մասնակցություն: «Եթե կազմակերպությունը ծրագրով նախատեսված իր 1 մլն տուփը կարողանար արտահանել, մենք պատրաստվում էինք զիջել նրան հետևողական հաջորդականությամբ տոկոսներ` մեր փայաբաժինը հասցնելով 25 %-ի: Ինչպես յուրաքանչյուր գործարար, այնպես էլ այդ կազմակերպության տնօրենը, բավականին ջանք ներդնելով իր բիզնեսի մեջ, չցանկացավ դիմել նման ռիսկի և պատասխանատվության, հրաժարվեց ակնկալվող աջակցությունից»,- ավելացնում է պրն Կարապետյանը: 
Նշենք, որ հաջողված գործարար փաթեթներն օգոստոս ամսից հանգամանորեն ուսումնասիրում է մասնագիտական նորաստեղծ կառույցը` «ՓՄՁ ներդրումներ» ունիվերսալ վարկային կազմակերպությունը, որի ստեղծումը, առաջին հերթին, պայմանավորված է նրանով, որ ծրագրերը գնալով շատանում են: Ընկերության տնօրեն Արթուր Բադալյանի տեղեկացմամբ, ձեռներեցների աջակցման իրենց միջոցները երկուսն են` կապիտալի ֆինանսավորումը և ուղղակի վարկավորումը: Անցած 2-3 ամսում վարկավորվել է 5 ծրագիր` «Բիոկաթ», «Սևանի կատարողական սարքերի գործարան», «Լիկվոր», «Էլեկտրասարք», «Էլեն և Անի» ձեռնարկություններում: 
Առևտրային բանկերի կողմից բարձր ռիսկային գնահատված ծրագրերն ուսումնասիրում են ընկերության մասնագետները, արագ ձևակերպում դրանք, հաճախ էլ գնում, տեղում ծանոթանում են ձեռնարկության գործունեության մանրամասներին: Վարկային կազմակերպության միջին տոկոսադրույքը 12-13 % է: Նա նաև ավելացրեց, որ ակտիվ քննարկման փուլում է 20-25 բիզնես ծրագիր:
Հասմիկ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ