Հունիսի 11-ին Հարավային Աֆրիկայի Հանրապետության Յոհանեսբուրգ քաղաքում A խմբի ՀԱՀ-Մեքսիկա խաղով մեկնարկեց Աշխարհի գավաթի խաղարկությունը:
Մեկնարկային խաղի առաջին խաղակեսում մեծ էր մեքսիկացիների առավելությունը, սակայն, բոլորի համար անսպասելի, հաշիվը բացեցին տանտերերը. 55-րդ րոպեին աչքի ընկավ Ս. Շաբալալան: Խաղավարտից 11 րոպե առաջ մեքսիկացիներին փրկեց «Բարսելոնի» պաշտպան Ռաֆայել Մարկեսը: Երեկոյան կայացած երկրորդ խաղում հանդիպեցին աշխարհի նախկին չեմպիոններ Ֆրանսիան և ՈՒրուգվայը: Խաղն ընդհանուր առմամբ անցավ հավասար պայքարում, և գոլային պահեր գրեթե չեղան` 0-0:
Երկրորդ օրը պայքարի մեջ մտան B խմբի թիմերը: Շատ լավ տպավորություն թողեց Հարավային Կորեայի հավաքականը, որը գեղեցիկ ոճով 2-0 հաշվով հաղթեց հույներին: Մեծ հետաքրքրությամբ էր սպասվում Դիեգո Մարադոնայի գլխավորած Արգենտինայի հավաքականի խաղը Նիգերիայի ընտրանու հետ: Հզոր հարձակման գիծ (Լիոնել Մեսի, Կառլոս Տևես, Գոնսալո Իգուաին) ունեցող հարավամերիկացիները, այնուամենայնիվ, աչքի ընկան ընդամենը մեկ անգամ, և 6-րդ րոպեին գեղեցիկ գոլի հեղինակ դարձավ պաշտպան Գաբրիել Հայնցեն:
C խումբ. ամերիկացիների հետ խաղում Անգլիայի հավաքականից բոլորը հաղթանակ էին ակնկալում: Եվ այդ հաղթանակը կկայանար, եթե անգլիացիները չունենային դարպասապահի խնդիր: Այս էլ որերորդ անգամ մառախլապատ Ալբիոնի հավաքականը տուժում է դարպասապահի վատ խաղի պատճառով: 40-րդ րոպեին, երբ հաշիվը 1-0 էր (4-րդ րոպեին գոլի հեղինակ էր դարձել Սթիվեն Ջերարդը), ամերիկացի Քլինտ Դեմպսին տուգանային հրապարակի մատույցներից կատարեց ոչ ուժեղ հարված: Թվում էր, թե դարպասապահ Ռոբերտ Գրինը հեշտությամբ կտիրի գնդակին, սակայն կատարվեց անհավանականը. գնդակը դիպավ նրա ձեռնոցին և հանգիստ գլորվեց դարպասը (լուսանկարում հենց այդ պահն է): Այս զավեշտալի գոլի շնորհիվ ԱՄՆ-ի հավաքականը վաստակեց մեկ միավոր: Գրինից հետ չմնաց նաև նույն խմբում ընդգրկված Ալժիրի հավաքականի դարպասապահ Ֆաուզի Շաուշին: Սլովենիայի հետ խաղն անցնում էր ձանձրալի պայքարում, և թվում էր, թե կարձանագրվի գոլազուրկ ոչ-ոքի, սակայն 79-րդ րոպեին Ռոբերտ Կորենի ոչ ուժեղ հարվածից հետո գնդակը, դիպչելով դարպասապահի ձեռքին, հայտնվեց ցանցում. 1-0:
D խմբի բացահայտ ֆավորիտը Գերմանիայի հավաքականն է, որն արդեն առաջին խաղում ապացուցեց իր բարձր կարգը` 4-0 հաշվով ջախջախելով Ավստրալիայի ընտրանուն: Այդ օրը գերմանացիների կազմում խաղադաշտ մտած հինգ հարձակվողներից չորսը դարձան գոլի հեղինակ։ Խմբի մյուս խաղում Գանայի հավաքականը, 85-րդ րոպեին Ասամոա Գյանի 11-մետրանոցից խփած գոլի շնորհիվ, առավելության հասավ սերբերի նկատմամբ:
Երեկ սկսվեցին E խմբի խաղերը: Հոլանդիա-Դանիա խաղում ևս գրանցվեց զավեշտալի գոլ: Երկրորդ խաղակեսի առաջին րոպեին հոլանդացիները ձախ թևից գնդակն ուղարկեցին դարպասապահի հրապարակ, և, անսպասելի, դանիացիների պաշտպան Սիմոն Պոուլսենը գլխով հարվածեց սեփական դարպասի ուղղությամբ: Գնդակը դիպավ մյուս պաշտպան Դանիել Ագերի մեջքին և հայտնվեց դարպասում: Խաղավերջում «նարնջագույնները» ևս մեկ անգամ գրավեցին դանիացիների դարպասը. 85-րդ րոպեին Էլերո Էլիայի հարվածից հետո գնդակը դիպավ դարպասաձողին, և Դիրկ Կույտը գրավեց անպաշտպան դարպասը` 2-0: Խմբի մյուս խաղի 39-րդ րոպեին Մոսկվայի ԲԿՄԱ-ում խաղացող ճապոնացի Կեյսուկե Հոնդան գրավեց կամերունցիների դարպասը: Այդ գոլն էլ վճռեց հանդիպման ելքը:
Արտաշես ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

Չնայած երիտասարդ տարիքին` ընդամենը 22 տարեկան, ՏԻԳՐԱՆ ԳԵՎՈՐԳԻ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԸ մարզական հարուստ կենսագրություն ունի: Տաղանդաշատ այս երիտասարդի նորամուտը միջազգային մրցաբեմ 2003 թվականին էր. գերմանական Դորտմունդ քաղաքից վերադարձավ որպես Եվրոպայի պատանիների բրոնզե մրցանակակիր:
2004-ը կրկնակի հաջողությունների տարի էր. նախ հռչակվեց պատանիների աշխարհամասի չեմպիոն` իր տարիքային խմբում սահմանելով Եվրոպայի 2 ռեկորդ (պոկում` 122,5, երկամարտ` 272,5 կգ), ապա հաջողությունը նույնությամբ կրկնեց մեկ ամիս անց` այս անգամ երիտասարդների Եվրոպայի առաջնությունում:
Պատանիների շրջանում իր անպարտելի լինելը Տիգրանը հավաստեց նաև 2005-ին, սակայն «չմնաց» նախորդ տարվա կիլոգրամների վրա: Հիշատակենք զուտ համեմատության համար. պոկում վարժություն` 140, հրում` 168, երկամարտ` 308 կիլոգրամ. սրանք Եվրոպայի պատանեկան ռեկորդներ էին, ընդհանուր թվով` 4 (երկամարտում միջանկյալ ևս մեկ ռեկորդ էր սահմանել` 305 կիլոգրամ): Նախորդ տարվա համեմատ փոքր-ինչ համեստ եղավ երիտասարդների Եվրոպայի առաջնությունում ունեցած մասնակցությունը` 3-րդ տեղ, սակայն «վրիպումն» ուղղեց հաջորդ իսկ տարի` դառնալով երիտասարդների կրկնակի չեմպիոն: Երևի նախորդ տարվա առաջնությունից մնացած վիրավորանքը մեծ էր, ուստի չբավարարվեց իր քաշային կարգում միայն լավագույնը լինելով. իտալական Պալերմո քաղաքից վերադարձավ նաև որպես մրցաշարի լավագույն մարզիկ:
2007-ին Տիգրան Մարտիրոսյանն արդեն ձեռնոց նետեց մեծահասակներին: Ելույթը վստահ էր, արդյունքը` նշանակալի։ Դարձավ փոխչեմպիոն: Մրցակիցներն իրենց կաշվի վրա զգացին, որ ասպարեզ է իջել տաղանդաշատ, բնությունից ի ծնե օժտված, պատվախնդիր մի երիտասարդ, որի հետ մոտ ապագայում ոչ թե դժվար, այլ չափազանց դժվար կլինի մրցակցելը: Եվ Տիգրանը շատ երկար սպասել չտվեց իր երկրպագուներին: Արդեն իսկ մայրցամաքի հաջորդ առաջնությունը նրա համար եղավ ոսկեբեր: Սակայն Տիգրանը Տիգրան չէր լինի, եթե իր քսանամյակը տոներ միայն մեդալներով. երիտասարդների աշխարհի 4 և Եվրոպայի 5 ռեկորդներն առանձնահատուկ շուք հաղորդեցին նրա ոսկե ելույթին, որին եկավ գումարվելու Եվրոպա աշխարհամասի լավագույն մարզիկի տիտղոսը: Ի դեպ, այդ ժամանակ էլ ծնվեց ու շրջանառության մեջ դրվեց «Տղա ունենք` աշխարհը չունի» տողերիս հեղինակի ձևակերպումը, որն ավելի ուշ` Եվրոպայի ընթացիկ տարվա առաջնությունում Տիգրան Մարտիրոսյանի գերազանց ելույթից հետո, իմ լավ բարեկամներից մեկը խմբագրեց այսպես. «Սիրո՛ւն և ուժե՛ղ տղա ունենք` աշխարհը չունի»։ Պիտի ասեմ, որ դա այնքան ցցուն ճշմարտություն էր, որ առարկելը պարզապես անհեթեթություն կլիներ:
Սակայն 2008-ը շատ ավելին էր իր նշանակությամբ. այն օլիմպիական տարի էր ու առանձնահատուկ էր ոչ միայն տարվա, այլև ամբողջ քառամյակի կտրվածքով: Մենք արդեն քանիցս առիթ ենք ունեցել անդրադառնալու պեկինյան տոնահանդեսին մեր տղաների ու, մասնավորապես, Տիգրան Մարտիրոսյանի մասնակցությանը, սակայն հավաքականի գլխավոր մարզիչ Աշոտ Մխիթարյանից ավելի լավ չենք ասի, ուստի վերհիշենք նրա ասածը. «Դոպինգ ստուգման անվան տակ մեր տղաներից 4-5 անգամ արյուն վերցրին: Մարդուց արյուն քաշես նույնն է, թե ուժը քաշես: Եթե ավագ Տիգրանը քաշի հետ կապված խնդիր չուներ, նույնը չէիր ասի կրտսեր Տիգրանի ու Գևորգ Դավթյանի մասին: Տղաները քաշի մեջ մնալու խնդիր ունեին, և սա շատ լավ գիտեին նրանք, ովքեր, ի դեմս մերոնց, տեսնում էին իրենց հիմնական մրցակիցներին: Իրենք մեզ հաղթելու ձևը գտան ու գտան հենց այնտեղ ու այն ժամանակ, որին մենք չէին սպասում»:
Իհարկե, օլիմպիադայի երրորդ մրցանակակիր լինելն էլ մեծ պատիվ ու հաջողություն է, սակայն թող ներվի ասելը, փաստորեն, ոսկին գողացան մեր ձեռքից:
2009-ին Տիգրանն ունեցավ ընդամենը մեկ մրցելույթ: Նոր` մինչև 77 կիլոգրամ քաշային կարգ տեղափոխված մեր ծանրորդին չափազանց սուր մրցակցություն էր սպասում կորեացի Սա Յաե Հիոյուկի և հատկապես չին երկու մարզիկների հետ պայքարում, որոնցից Լու Քսյաոյունն ընդամենը մեկ ամիս առաջ ահռելի ծանր կիլոգրամներ էր բարձրացրել իրենց ազգային առաջնությունում:
Կրկին վերհիշենք «Իրավունքը de facto»-ին փոխանցած Աշոտ Մխիթարյանի խոսքերը. «Չինացիներն ուշացումով ներկայացրին իրենց տվյալները, պատճառաբանելով, թե երկրի առաջնությունն ուշ է ավարտվել: Ինձ համար կատարյալ շոկային վիճակ էր, երբ տեսա Տիգրանի մրցակցի հայտավորած քաշը, որովհետև մենք բոլորովին այլ կիլոգրամների էինք պատրաստվել: Հընթացս շտկումներ անելու համար այլևս ժամանակ չունեինք, և դա էր պատճառը, որ Տիգրանիս մրցահարթակ դուրս բերեցի, փաստորեն, սահմանային կիլոգրամներից: Պոկում վարժության մոտեցումներից մեկը ձախողեցինք, ինչը մրցակցին հնարավորություն տվեց արդեն առաջին ձևից 4 կիլոգրամով առաջ անցնելու: Հուսալ, թե նրան «կբռնենք» երկրորդ վարժությունում, ռեալ չէր, կարող էինք ունքը շինելու տեղ աչքն էլ վնասել, տղային կոտրել»:
Պոկում վարժությունում մրցանակային տեղերը բաշխվեցին Լյու Քսյաոյուն -174 կգ, Տիգրան Մարտիրոսյան -170 կգ, Սու Դային -165 կգ հերթականությամբ: Պակաս լարված չստացվեց մրցակցությունը հրում վարժությունում, որն իր դրամատիզմով մի ամբողջ վեպի նյութ կարող է դառնալ: Խոշոր բարեբախտություն էր, որ մեր մարզիկն առաջին ձևից կարողացել էր կորեացու նկատմամբ 10 կիլոգրամի առավելություն ստանալ, այլապես մեր ձեռքից գնալու էր երկամարտի արծաթը: Երկու արծաթ, մեկ բրոնզ` սա էր Տիգրանի «ավարն» ինտրիգներով հարուստ կորեական Գոյանգից: Հա, մեկ էլ մարզական իսկական չարությունը, որ իր պոռթկումնալից արտահայտությունն էր գտել մարզչին ուղղված խոսքում. «Ընկեր Աշոտ, մյուս առաջնությունը ես կսկսեմ էնտեղից, որտեղ չինացին կվերջացնի»: Տիգրանը գիտեր, որ Աշոտ Մխիթարյանի մարզչական հարուստ կենսագրության մեջ չկան միայն աշխարհի և օլիմպիական չեմպիոնների բարձր տիտղոսները կրող մարզիկներ, և շատ էր ուզում նրան ուրախացնել դեռևս 2008-2009 մրցաշրջաններին, սակայն ճակատագիրն անբարեհաճ գտնվեց: Բայց ճակատագիրը շատ ավելի դաժան եղավ ընթացիկ տարում, երբ մեր ոսկե տղան, բառիս բուն իմաստով, զրկվեց իր մարզչից, մարդ, որը նրա համար միայն ուսուցիչ չէր, միայն ավագ ընկեր ու խորհրդատու չէր: Աշոտ Մխիթարյանը, Տիգրանի իսկ խոստովանությամբ, նրա համար հոգևոր հայր էր և, ավաղ, երկրորդ սարսափելի կորուստը (տղան վաղ տարիքում է կորցրել հորը): Բառացիորեն օրեր առաջ էր, երբ նրա ու մարզչի հետ նստած խոսում էինք Տիգրանի ապագա ծրագրերից: Այն ժամանակ ես պարտավորվեցի մարզիկի` օլիմպիական չեմպիոն դառնալու դեպքում գիրք գրել նրա մասին ու այդ փաստը վավերացրի նրան նվիրած իմ վերջին գրքի ընծայագրում: Մարզիչն իր սանին հարցրեց. «Գիտակցո՞ւմ ես պատասխանատվության բեռը»: Ցավոք, դժբախտ հանգամանքների բերումով, պատասխանատվության բեռը Տիգրանի համար դարձավ կրկնակի, սակայն մեր տղան մի մարդ է, ով գիտակցում է դրա արժեքը: Ինչ վերաբերում է Եվրոպա 2010-ին, մանրամասնելու անհրաժեշտությունը չենք տեսնում, մանավանդ որ վերևում թեթև ակնարկ արել ենք: Մինսկում նրա միակ ռեալ մրցակիցը կարող էր լինել մեր մյուս օլիմպիական հույսը` Առաքել Միրզոյանը, որը, սակայն, բաց թողեց այս առաջնությունը: Ստեղծված պայմաններում, ըստ էության, Տիգրանից պահանջվեց մեկական մոտեցում` ապացուցելու, որ Եվրոպայում ուժեղագույնը եղել ու մնում է ինքը: Ասել ենք ու նորից ենք ասում` Տիգրանն ապացուցելու բան ունի միայն մեկ կարգով բարձր առաջնություններում: Տա Աստված, որ այն լինի հենց այս տարի, աշխարհի այս առաջնությունում, որի ամենահետաքրքիր առանձնահատկությունն էլ, թերևս, այն է, որ կայանալու է թուրքական Անթալիա քաղաքում:
Մարտին ՀՈՒՐԻԽԱՆՅԱՆ

Վերջերս մայրաքաղաքի «Անի պլազա» հյուրանոցում անցկացվեց Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեի գործկոմի նիստ: Այս կազմակերպությունը գլխավորում է Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախկին նախարար, Հայաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտեի նախկին գլխավոր քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը: Հետաքրքիրն այն է, որ այս անգամ որոշել էին միջոցառումն անցկացնել գրեթե առանց զանգվածային լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների, եթե չհաշվենք, որ հրավիրվել էին միայն Հայկական առաջին հեռուստաալիքի և «Կենտրոն» հեռուստաընկերության ներկայացուցիչները: Դժվար չէր ենթադրել` ինչն է այդպիսի զգուշավորության պատճառը:
Քանի որ այդպես էլ մութ է մնում Արմեն Գրիգորյանի` անսպասելիորեն երկու պաշտոնները թողնելու պատճառը, ինքնին հարց կարող էր առաջանալ, թե մարզական պետական կառույցում, ՀԱՕԿ-ում ազդեցիկ դիրքերից զրկվելուց հետո նա մնալո՞ւ է իր երրորդ պաշտոնին, արդյոք հրաժարական չի՞ տալու, կամ էլ ինչպե՞ս է պատկերացնում այդ պայմաններում իր անելիքը` Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեի ղեկին: Սակայն ոչ մի գրչի մշակ տեղյակ չէր պահվել այդ միջոցառման մասին: Ի դեպ, նախկինում էլ Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեի նիստերն աչքի չեն ընկել թափանցիկությամբ, և եթե լրագրողներ հրավիրում էին, ապա կարճատև ելույթներից հետո ընդմիջում էին հայտարարում և խնդրում, որ նրանք հեռանան: Այս անգամ նույնիսկ այդ ձևաչափը չկիրառվեց, իսկ Արմեն Գրիգորյանը մնաց իր այս պաշտոնում: Դա կարելի է բացատրել այն հանգամանքով, որ Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեն փոքր-ինչ այլ, տարբերվող մարմին է: Կազմակերպության գործկոմի կազմում մեծ թիվ են կազմում արտասահմանյան տարբեր երկրներում բնակվող մեր հայրենակիցները, որոնք, հնարավոր է, չցանկանային կատարել հայկական սպորտում իշխանություն ունեցող մարդկանց ձեռնտու քայլեր, այսինքն, կողմ քվեարկեին զբաղեցրած պաշտոնից Գրիգորյանին ազատելու հարցի քննարկման ժամանակ: Ի դեպ, վերջինս այդ պաշտոնն ստանձնել էր այն բանից հետո, երբ ՀՀ արտգործնախարարի «պորտֆելին» հրաժեշտ տված Վարդան Օսկանյանը հրաժարվել էր նաև Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեի նախագահի «պոստից»: Թերևս, դիվանագիտորեն նա հաշվարկել էր ամեն բան, և սպասվում էր, որ Գրիգորյանը կհետևի այդ օրինակին, բայց նա ընտրեց այլ շարունակություն: Վիճակը բարդ է այնքանով, որ Գրիգորյանն այլևս չի տիրապետում լծակների, որոնց օգնությամբ կկարողանա կազմակերպչական կարևոր հարցեր լուծել, օրինակ, որևէ մարզաձևի ֆեդերացիայի նախագահի հանձնարարական տալ, կամ օգտագործել մարզական բնագավառի աշխատուժի ռեսուրսը:
Ի դեպ, գործկոմի նիստին ներկա է եղել նաև սպորտի և երիտասարդության հարցերի նորանշանակ նախարար Արթուր Պետրոսյանը: Դժվար է ասել, անկեղծորե՞ն, թե՞ ձևականորեն նա հայտարարել է, որ պատրաստ է ըստ ամենայնի աջակցելու խաղերի կազմակերպիչներին: Չմոռանանք, որ Համահայկական խաղերում զգալի ֆինանսներ են պտտվում, բացի միջոցառման կազմակերպման համար հատկացվող պետական փողերից, կա նաև ստվերային մաս, քանի որ խաղերի մասնակիցներն իրենց միջոցներով են ամեն բան անում, և նրանց ուղղորդում են, թե որ հյուրանոցներում պետք է մնան, սննդի որ օբյեկտներից օգտվեն: Բնական է, որ դրանց տերերը պարտքի տակ չեն մնում: Ի դեպ, ծառայություն մատուցող օբյեկտների տերերի մեծ մասը Հայաստանում ֆինանսական ազդեցիկ դիրքեր է զբաղեցնում։
Համահայկական խաղերի մտահղացող, վաղամեռիկ Աշոտ Մելիք-Շահնազարյանը հենց սկզբից փորձում էր տարբերակ գտնել, թե ով պետք է գլխավորի Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեն: Ի վերջո, նպատակահարմար էր գտնվել այն մեխանիզմը, որ ի պաշտոնե կազմակերպությունը վստահվի որևէ մեկին: Սակայն հետագա փորձը ցույց տվեց, որ այդ կանոնը մասամբ է պահպանվում. ով ազդեցիկ դիրք է զբաղեցրել, նա էլ պաշտոնավարել է: Ի դեպ, Վարդան Օսկանյանի պաշտոնավարության ընթացքում այդ կազմակերպությունն իրականում գլխավորում էր Հայաստանի արտգործնախարարությունում պատասխանատու պաշտոն զբաղեցնող Մելիք-Շահնազարյանը:
Այժմ այն մասին, թե ինչ հարցերի է անդրադարձել գործկոմի նիստը:
Որքան էլ տարօրինակ է, գործկոմի նիստում ոչ մի խոսակցություն չի եղել այն մասին, որ խաղերն աստիճանաբար կորցնում են իրենց հետաքրքրությունը, որ մասնակիցները դժգոհ են Հայաստանում տիրող թանկությունից, որ մրցավարության ժամանակ կողմնակալ վերաբերմունքի դրսևորումներն անպակաս են, որ բոլոր խաղերի ժամանակ տարբեր թիմերի միջև ծեծկռտուքներ են գրանցվել, վիրավորներ ի հայտ եկել, թիմեր պատժվել, որ տարբեր քաղաքներ դժվարությամբ են պատվիրակներ գործուղում խաղերին մասնակցելու:
Ինչևէ, որոշվել է, որ հերթական` 5-րդ խաղերն անցկացվելու են օգոստոսի 13-21-ը: Առաջիկա ստուգատեսի ծրագրում հնարավոր է ընդգրկվեն ձեռնագնդակը, բազկամարտը, լողափնյա վոլեյբոլը: Այս հարցը որոշվելու է գործկոմի հաջորդ նիստում, որի անցկացման ժամկետը դեռևս հստակեցված չէ: Հավելենք` որպեսզի որևէ մարզաձև խաղերի ծրագրում ընդգրկվի, պետք է մասնակցելու ցանկություն հայտնեն առնվազն 5 երկրների 10 քաղաքների ներկայացուցիչներ:
Նիստում շոշափվել է նաև համահայկական ձմեռային խաղեր կազմակերպելու հարցը, բայց սա մոտ ապագայում կարգավորվելիք բան չէ: Հայաստանի դահուկային սպորտի ֆեդերացիան պետք է փորձի առաջիկայում ճշտել, թե արտասահմանյան քանի քաղաքներից մասնակիցներ կարող են հավաքվել դահուկային սպորտի մրցումներին:
Իսկ 2011-ի խաղերի ծրագրում է տասը մարզաձև` բասկետբոլ, ֆուտբոլ, ֆուտզալ, վոլեյբոլ, աթլետիկա, թենիս, սեղանի թենիս, լող, շախմատ, բադմինտոն:
Նիստում խաղերի գլխավոր մրցավար հաստատված ԵՂԻՇ ԴԱՎԹՅԱՆԻՆ խնդրեցինք անդրադառնալ առաջիկա անելիքներին: Նա մասնավորապես ասաց. «Կարևոր խնդիրներից մեկն այն է, որ խաղերն անցկացվեն հարմարավետ մարզաբազաներում: Այժմվանից պետք է զբաղվել այդ հարցով, որ հետագայում փաստի առջև չկանգնենք: Ինչ վերաբերում է մրցավարների խնդրին, ապա դա ավելի բարդ է կարգավորելը: Եթե համապատասխան թվով բասկետբոլի մրցավարներ ունենալու հարցը լուծելու համար դիմել ենք, որ արտասահմանյան տարբեր քաղաքներից մրցումների մասնակցող թիմերն իրենց հետ մրցավարներ բերեն, ապա ֆուտբոլի մրցաշարում ստիպված ենք լինելու ապավինել հիմնականում Հայաստանի մրցավարների ուժերին: Ինչ վերաբերում է նոր մարզաձևերի ավելացմանը, եթե անգամ համապատասխան թվով հայտեր ներկայացվեն, ապա հնարավոր է` բարդություններ առաջանան մարզաբազաների վարձակալության հարցում, քանի որ ֆինանսները սահմանափակ են: Ինչ վերաբերում է խաղերի ծրագրում եղած մարզաձևերին, ապա կարևոր է, որ հայտերը ժամանակին ներկայացվեն: Այդ և կազմակերպական մի շարք այլ հարցեր կքննարկվեն հաջորդ նիստի ժամանակ»:
Գագիկ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ

Ասում են` ամեն մեկի կյանքում կա երեք շրջափուլ, ու դրանցից յուրաքանչյուրում մարդը դեպքերի զարգացումների վրա արմատապես ազդելու հրաշալի հնարավորություն է ստանում: Որքանո՞վ է հավաստի ասվածը, ո՞վ է որոշել այդ պարբերականությունը, դժվար է ասել, և խնդրի քննարկումը, հասկանալի է, նյութի շրջանակներից դուրս է: Բայց այն, որ մեր հերոսուհու` ՀՌԻՓՍԻՄԵ ԽՈՒՐՇՈՒԴՅԱՆԻ կյանքում այդպիսին եղավ 2008 թվականը, դժվար է ժխտել: 
2008 թիվ: Օլիմպիական խաղերի մեկնարկի տարի: Սակայն մինչ այդ Եվրոպայի առաջնություն, այն էլ` հրաշալի հնարավորությամբ. հաղթում է, և Մելինե Դալուզյանի նման իր առջև էլ բացվում են Պեկինի դռները: Ընդ որում, բացվում են նաև երրորդ մասնակցի համար. հաղթանակը նվերի տեսքով այդ հնարավորությունը տալիս է մեր կանանց հավաքականին: Ինքնին հասկանալի է` պատասխանատվության ահռելի բեռ է ծանրանում մեր մարզուհու ուսերին: Շատ կարևոր է հոգեբանորեն հավաքվելը, որ զգալ չտան նախորդ տարվանից «ժառանգություն» մնացած վնասվածքները: Սակայն լարվածությունն անում է իր չար գործը: Առաջին վարժության երեք մոտեցումների ժամանակ էլ ծանրաձողը համառում է: Վիճակն այլևս անզոր է փոխելու անգամ երկրորդ վարժությունից նվաճած փոքր ոսկե մեդալը. այն եկավ միայն փաստելու, որ պոկում վարժությունում եղածը ճակատագրի քմահաճ խաղ էր սոսկ, սակայն սարսափելի թանկ գին ունեցող։ Եվ, այնուամենայնիվ, ճակատագիրը Հռիփսիմեին Պեկին մեկնելու հնարավորություն ընձեռեց. առողջական խնդիրների պատճառով Մելինե Դալուզյանն ի վիճակի չեղավ մասնակցելու տարվա խոշորագույն մարզահանդեսին, սակայն նույն ճակատագրի հեգնանքով դա պարզ դարձավ միայն օլիմպիական խաղերի նախաշեմին, իսկ պատրաստվելու, ուժ հավաքելու ժամանակը չափազանց սուղ էր: Փաստորեն, մրցաշրջան 2008-ը մարզական առումով ձախողված էր Հռիփսիմե Խուրշուդյանի համար, և համաշխարհային ուսանողական խաղերից բերած մեծ արծաթե մեդալը թույլ սփոփանք էր:
2009-ը եղավ նախորդ մրցաշրջանում թույլ տված վրիպումների շտկման տարի: Բուխարեստում (Ռումինիա) կայացած Եվրոպայի առաջնությունից մարզուհին վերադարձավ երկու արծաթե (երկամարտ, հրում վարժություն) և մեկ բրոնզե մեդալով (պոկում վարժություն): Բրոնզափայլ էր նույն տարվա աշխարհի առաջնությունում ունեցած ելույթը, որը, սակայն, շատ մեծ ցանկության դեպքում կարելի է անհաջող համարել, այն էլ` լոկ Նազիկ Ավդալյանի չեմպիոնական ելույթի ֆոնի վրա: Եթե աշխարհի այս առաջնությանը մեր մարզուհին անպատրաստ էր Ղազախստանը ներկայացնող Սվետլանա Պոդոբեդովայի հետ մրցապայքարին, ապա նույնը չի կարելի ասել չին մարզուհու առնչությամբ: Պարզապես պոկում վարժության երկրորդ մոտեցման ժամանակ 125 կիլոգրամը ձախողելուց հետո, անկարող եղավ հոգեբանորեն վերականգնվել և ձեռքից բաց թողեց ինչպես հրում, այնպես էլ պոկում վարժությունների փոքր, իսկ վերջնահաշվում նաև երկամարտի արծաթը: 
Ինչո՞ւ Գոյանգի աշխարհի առաջնությանն էլ մանրամասն անդրադարձանք: Այն անառարկելի պատճառով, որ, ի դեմս Հռիփսիմե Խուրշուդյանի, ունենք ուժեղ մարզուհի, սակայն նա, կարծես, հոգեբանական խնդիրներ ունի պոկում վարժության հետ կապված: Իհարկե, շատ կուզենայինք սխալված լինել, սակայն օլիմպիական տարվա Եվրոպայի առաջնությունում հիշյալ ձևից վրիպումը, թերևս, թողել է իր բացասական ազդեցությունը, և անհապաղ միջամտության կարիք կա: Մենք անուղղակիորեն մոտենում ենք հավաքականում հոգեբան ունենալու խնդրի կարևորությանը, որի մասին մի պատեհ առիթով արդեն բարձրաձայնել ենք` մեր զարմանքն արտահայտելով, թե հայկական ծանրամարտի համար այդքան մեծ բան արած նախագահ Գագիկ Ծառուկյանն այդ ինչպե՞ս է աչքաթող արել սույն հանգամանքը, թեև ավելի հակված ենք կարծելու, որ խնդրի կարևորությունը նրան ոչ փաստարկված է ներկայացվել։ 
Մարզական առումով բավականին հետաքրքիր ու նշանակալից էր ընթացիկ տարվա Եվրոպայի առաջնությունում մեր մարզուհու ելույթը: Ճիշտ է, այն ամբողջովին բրոնզաձույլ էր, սակայն, բարձրացված քաշի առումով, չափազանց ներկայանալի: Անցած տարվա աշխարհի առաջնության իր արդյունքը մեր աղջիկն այստեղ նկատելիորեն գերազանցեց, ինչը նշանակում է, որ նա վերընթաց է շարժվում: Եվ հետո, հիշենք, ռուսական հզոր երկյակի հետ մրցակցությունում Հռիփսիմեն ոչ միայն «ատամ» ցույց տվեց, այլև աշխարհի ռեկորդի համը փորձեց ճաշակել. ոչինչ, որ այն այս անգամ չհաղթահարվեց: Շատ ավելի կարևորն այն է, որ մարզուհին ունի հզոր կամք, ուժեղ բնավորություն և եթե նրան հաջողվի հաղթահարել պոկում վարժությունում ունեցած հոգեբանական խնդիրները, կդառնա մրցակիցների ահն ու սարսափը: Ի դեպ, զուտ հետաքրքրության համար նշենք, որ Եվրոպայի առաջնությունում բարձրացրած 273 կիլոգրամ կշռող ծանրաձողը կարող էր նրան հաջորդ քաշային կարգում ապահովել Եվրոպայի փոխչեմպիոնուհու տիտղոսը։ Իսկ գուցե վրա է հասել մարզուհուն նոր քաշային կարգ տեղափոխելու ժամանա՞կը: Կարծում ենք` Հռիփսիմեի անձնական մարզիչ Արման Ղազարյանն ու կանանց հավաքականի գլխավոր մարզիչ Արտաշես Ներսիսյանն իրենք կորոշեն բարձրացված հարցի նպատակահարմարությունը: 
Խոսելով Հռիփսիմե Խուրշուդյանի անցած ուղու մասին` մենք բաց թողեցինք նրա մարզական կյանքի բավականին մեծ ժամանակահատված, իսկ սկիզբն այսպիսին էր: 
Տասներկու տարեկան էր, երբ 1999-ին բացեց հայրենի բնակավայրի մարզադահլիճի դուռը։ Եկավ իր կամքով, ինչպես ասում են` սեփական նախաձեռնությամբ: Երկու տարվա համառ պարապմունքներ վաղամեռիկ Սարմեն Եսայանի գլխավորությամբ, և արդյունքը` պատանիների Եվրոպայի բրոնզե մեդալ: Հաջորդ նմանատիպ առաջնությունում դարձավ չեմպիոն ու... «ձնագունդը» գլորվեց: 2006-ին Եվրոպայի երիտասարդների առաջնության արծաթե մեդալակիր դարձավ, նույն հաջողությունը կրկնեց հաջորդ տարի` միայն մեկ տարբերությամբ. այս անգամ արծաթը նվաճեց մեծահասակների հետ մրցակցությունում: Ինչ վերաբերում է 2007-ին, այն բացառիկ է մարզուհու կենսագրության մեջ, մինչև այժմ չգերազանցված բարձունք։ Իր քսանամյակը Հռիփսիմեն արքայավայել տոնեց. ինքն իրեն մատուցած նվերների մեջ էին Եվրոպայի մեծահասակների ու երիտասարդների, աշխարհի երիտասարդների չեմպիոնի տիտղոսները: Եթե հետևենք տրամաբանությանը, որը գալիս է «կլորավուն» տարեթվերի նկատմամբ աղջկա ունեցած «թուլությունից», ապա Լոնդոնի օլիմպիադան տեղի է ունենալու ճիշտ և ճիշտ այն ժամանակ, երբ նա կբոլորի 25-ամյակը: Մերը, ինչպես ասում են, հուշելն ու հիշեցնելն է` նրան օլիմպիական չեմպիոնուհու բարձունքում տեսնելու ցանկություն ունենք: Մնացածի տերն ինքն է: Հավատով սպասենք մարզուհու օլիմպիական խիզախմանը, և գուցե այն ժամանակ նրա ծննդավայրում հիշեն, որ Քասախում ապրում է մի աղջիկ, ով պարզապես համագյուղացի չէ, և եթե նրա պատվին երկրի հիմն է հնչում ու դրոշ բարձրանում, կարելի է գեղատերերի սեփական երազանքների ինքնահմա բարձունքից իջնել ու փոքր-ինչ ուշադիր լինել ծանրորդուհու նկատմամբ` բառիս ուղիղ ու փոխաբերական իմաստով: Այդ աղջկա ձեռքը սեղմողների ու վաստակը գնահատողների մեջ հանրապետության նախագահի նման բարձրաստիճան պաշտոնատար անձ կա: Այնպես որ, կարելի է մի քիչ էլ համեստ լինել: Եվ հետո` հանրապետությունում քանի՞ բնակավայր կա, որ Հռիփսիմե Խուրշուդյանի «տրամաչափի» մարզուհի ունի: 
Մարտին ՀՈՒՐԻԽԱՆՅԱՆ

Արգելված դեղամիջոցների օգտագործումը սպորտում դարձել է չարիք: Վերջին շրջանում հաճախակի են դարձել դեպքերը, երբ մարզիկները մահանում են մրցումների, ավելի հաճախ` վազքերի, ֆուտբոլային հանդիպումների ժամանակ: Իսկ դա հիմնականում արգելված դեղամիջոցների օգտագործման հետևանք է: Դոպինգը դարձել է չարիք, և դրա դեմ պայքարը որքան էլ ուժեղացվում է, այդուհանդերձ, պատկերը դեռևս մնում է անմխիթար: Մարզիկներից ոմանք ամեն գնով ցանկանում են իրենց լավագույնս դրսևորել, հաղթել, փառքի բարձունքին հայտնվել և բարեկեցիկ ապրել: Այս նպատակը նրանց միջոցների մեջ խտրականություն չդնելու փաստի առջև է կանգնեցնում: Ի դեպ, մի շարք երկրներում արգելված դեղամիջոցներ օգտագործած մարզիկներին ու նրանց հետ համագործակցողներին բանտ են նստեցնում: Սակայն դա էլ չի փրկում: 
Հետաքրքիր է, այս առումով ի՞նչ է արվում մեր երկրում: Ցավոք, երկար ժամանակ չի հաջողվում ընդունել Հայաստանի հակադոպինգային կանոնները: Ընդ որում, դրանք քննարկվել և հավանության են արժանացել Միջազգային օլիմպիական կոմիտեին կից գործող Հակադոպինգային միջազգային կազմակերպությունում: Ի դեպ, նույն բանն անել չի հաջողվում զգալի թվով երկրների, այդ թվում` Ռուսաստանին: Փաստորեն, ներկայումս մեր երկրի մասնագետները փորձում են առաջնորդվել սոսկ աշխատանքային այն կանոններով, որոնք ընդունված են հակադոպինգային «ՎԱԴԱ» միջազգային կազմակերպության կողմից, որին, արդեն երկու տարի, անդամակցում է Հայաստանը և հասցրել է հեղինակություն ձեռք բերել: Հայաստանի մասնագետներին վստահում են միջազգային խոշոր ստուգատեսների սպասարկումը, և գնահատականները միշտ բարձր են: Այս տարի սեպտեմբերի 26-28-ին էլ Ծաղկաձորում անցկացվելու է Արևելյան Եվրոպայի երկրների հակադոպինգային համադաշնության համաժողովը: Հայաստանի սպորտային բժշկության և հակադոպինգային ծառայության կենտրոնի հակադոպինգային բաժնի պետ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր ԱՐԵԳ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԸ տեղեկացրեց, որ այս ուղղությամբ մեր երկրում աշխատանքներն աստիճանաբար առաջ են շարժվում: Ամենախանգարող հանգամանքն այն է, որ պետական բյուջեով նախատեսված չեն ֆինանսներ` փորձաքննություն իրականացնելու համար: Ընդ որում, տարբեր երկրներում տարբեր մարզաձևերի ազգային առաջնությունների ժամանակ մարզիկ-մարզուհիները փորձաքննության են ենթարկվում, իսկ մեր երկրում, փաստորեն, այդպիսի հնարավորություն չկա: Այդուհանդերձ, Հայաստանի մասնագետներին հակադոպինգային միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչներն այնքան են վստահում, որ հանձնարարում են մեր մարզիկների ստուգումները Հայաստանում անցկացնել: Մասնավորապես, ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիան առաջարկել է ստուգել միջազգային կարգ ունեցող մեր երկրի չորս ըմբիշների, թեև այդ նպատակով սովորաբար այլ երկրների մասնագետներ են գործուղվում։ Ամենից հաճախ ստուգվում են Հայաստանի ծանրորդները, յուրաքանչյուր ամիս 2-3 ծանրորդ է փորձաքննության ենթարկվում: Ընդ որում, այդ ամենը կատարվում է ըմբշամարտի և ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիաների հանձնարարությամբ: ՈՒշագրավն այն է, որ եթե ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիայի ներկայացուցիչները Հայաստանի հակադոպինգային մասնագետներին պարտադրում են փորձանմուշներն ուսումնասիրության ուղարկել Մոսկվայի լաբորատորիա, ապա ծանրորդների հարցերով զբաղվում են Քյոլնի լաբորատորիայի մասնագետները: Ընդ որում, ոչ մի արդյունք թաքցնել հնարավոր չէ: ՈՒսումնասիրությունների պատասխանները ոչ միայն մեր մասնագետներին են ուղարկվում, այլև համապատասխան միջազգային ֆեդերացիաների ղեկավարներին: 
Վերջին շրջանում Հայաստանում հաճախակի են տարբեր տարիքային խմբերում աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններ, խոշորամասշտաբ այլ ստուգատեսներ կազմակերպվում, և հակադոպինգային աշխատանքն էլ կատարում են մեր երկրի ներկայացուցիչները: Եվ եղել են դեպքեր, երբ կարգազանցներ են ի հայտ եկել, մասնավորապես, 2009-ին Երևանի մարզահամերգային համալիրում կազմակերպված բռնցքամարտի աշխարհի պատանեկան առաջնության ժամանակ բացահայտվել էր, որ Հնդկաստանը ներկայացնող մի բռնցքամարտիկ արգելված դեղամիջոց է օգտագործել, բայց քանի որ նա մրցաշարում ամնհաջողության մատնվածների թվում էր, այս միջադեպն այդպես էլ մեծ ուշադրության չարժանացավ: Իսկ ահա ՄՀՀ-ում այս տարվա փետրվարին անցկացված հունա-հռոմեական ոճի ըմբշամարտի աշխարհի գավաթի թիմային խաղարկության մրցաշարի մասնակիցներից կարգը խախտել էր թուրք Ռահման Բիլիչը: Հայաստանի հակադոպինգային մասնագետների աշխատանքի արդյունքում բացահայտվել էր, որ նրա օրգանիզմում առկա է սիբուտրամին դեղամիջոցը: Ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիան (ՖԻԼԱ) արդեն քննարկել է այդ մարզիկի հարցը և նրան որակազրկել երկու տարով: Ի դեպ, Թուրքիայի հավաքականը եզրափակիչում զիջել էր միայն Իրանի ներկայացուցիչներին և բավարարվել երկրորդ տեղով, իսկ երրորդը Հայաստանի հավաքականն էր: Սակայն այս խախտումը չանդրադարձավ թիմային արդյունքների վրա: Բանն այն է, որ, ՖԻԼԱ-ի կանոններով, պետք է հավաքականի կազմում առնվազն երկու որակազրկվող լինի, որպեսզի արդյունքները չեղյալ հայտարարվեն: Թուրք ըմբիշի օգտագործած արգելված դեղամիջոցը միզամուղ է, և հնարավոր է, որ այն եղած լինի նրա ստացած սննդային հավելումների մեջ: Իսկ ընդհանրապես, միզամուղ դեղամիջոցները մարզիկները հիմնականում օգտագործում են արգելված դեղամիջոցների հետքերը կորցնելու կամ էլ քաշ գցելու համար: Հովհաննիսյանը տեղեկացրեց, որ պարբերաբար Հայաստանի տարբեր մարզաձևերի հավաքականների անդամներին զգուշացնում են, որ սննդային հավելումներ օտագործելիս զգուշություն հանդես բերեն, որպեսզի դրանցում արգելված դեղամիջոցներ չլինեն: 
Հետաքրքիր է, թե ՀԱՕԿ-ը և սպորտի, երիտասարդության հարցերի նախարարությունը օգտագործո՞ւմ են մեր մասնագետների հնարավորությունները: «Քանի որ փորձաքննություն իրականացնելու համար ֆինանսներ չեն նախատեսված, դրանով էլ հարցը փակվում է: Օրինակ, ցանկալի կլիներ ստուգել Հայաստանի ծանրամարտի, աթլետիկայի և այլ մարզաձևերի առաջնությունների մասնակիցներին: Հայաստանի տարբեր մարզաձևերի ֆեդերացիաներ խնդրանքով դիմում են, որ այդ ուղղությամբ աշխատանք կատարենք, բայց առայժմ դրա հնարավորությունը չկա»,- պարզաբանեց Արեգ Հովհաննիսյանը: 
ՈՒշագրավն այն է, որ դոպինգի ստուգում է անցկացվում նաև խաղային մարզաձևերում, իսկ ամենից շատ` ֆուտբոլում: Սակայն այս ամենին Հայաստանում նայում են մատների արանքով: Հովհաննիսյանը հայտնեց, որ մեկ անգամ հետաքրքրվել են, թե ինչ գումար կպահանջվի ֆուտբոլային մեկ թիմ ստուգելու համար, սակայն գումարի մասին իրազեկվելուց հետո այլևս ոչ մի դիմող չի եղել: Իսկ խոսքն ընդամենը 400 հազար դրամի մասին է: Այժմ Հայաստանի հակադոպինգային կազմակերպության մասնագետները փորձում են մասնակիորեն կանոնակարգել այդ ուղղությամբ աշխատանքը, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է համաձայնության գալ ՖԻՖԱ-ի, ՈՒԵՖԱ-ի ներկայացուցիչների հետ, որպեսզի թեկուզ եվրոպական ակումբային գավաթային մրցաշարերի շրջանակում Հայաստանում անցկացվող խաղերի ժամանակ այդ աշխատանքը մեր երկրում իրականացվի այնպես, ինչպես մյուս երկրներում: 
Ինքնին հարց կարող է առաջանալ` հնարավոր չէ՞, որ Հայաստանում ևս ստեղծվի հակադոպինգային լաբորատորիա: Պարզվում է, որ դա անիմաստ է: Լաբորատորիայի սարքավորումների արժեքը հասնում է 4,5 մլն դոլարի, բացի այդ, անհրաժեշտ են նաև տարբեր դեղամիջոցներ` աշխատանքներն իրականացնելու համար: Արտոնագիր ստանալու համար էլ լաբորատորիան պետք է 8 տարի աշխատի փորձնական հիմունքներով: Ընդ որում, յուրաքանչյուր տարի անհրաժեշտ կլինի առնվազն 2,5 հազար փորձանմուշ ստուգել, իսկ այդպիսի պատվերներ տարածաշրջանի երկրներից դժվար թե ստացվեն:
Ինչևէ, 2010-ին Հայաստանի հակադոպինգային կազմակերպությունը սեփական ծրագրով մասնակցել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի անցկացրած մրցույթին և արժանացել 20 հազար դոլար դրամաշնորհի: Մինչև հունիսի 1-ը ֆինանսները կհատկացվեն: Նախատեսվում է այդ միջոցներով կահավորել Հայաստանի հակադոպինգային ծառայության Ավանի նոր բաժանմունքը: Ի դեպ, Հայաստանում արտոնագրված հակադոպինգային 6 մասնագետ կա, որոնք բոլորն էլ միջազգային կարգ ունեն:
Գագիկ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ