…և ոչ միայն մշակույթի մասին
«Իրավունքը de facto»-ի հյուրն է ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ, Հայաստանի ազգային պարարվեստի և պարագետների միության նախագահ, ՀՀ վաստակավոր կոլեկտիվ «Բերդ» պարային համույթի գլխավոր բալետմայստեր, Երևանի պետական մանկավարժական համալսարանի պարարվեստի ամբիոնի վարիչ, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ ԿԱՐԵՆ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆԸ:
«ԵԹԵ ՄԱՐԴԸ ՆՊԱՏԱԿ ՉԻ ՈՒՆԵՆՈՒՄ, ՆՐԱ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԻ ՏԱԼԻՍ ԱՐԴՅՈՒՆՔ»
-Պարոն Գևորգյան, Հայաստանում շատ բան փոխվեց հետխորհրդային շրջանում, և այդ փոփոխություններից առավելապես տուժեց մշակույթը: Մինչդեռ «Բերդը», ի հեճուկս բոլոր դժվարությունների, կայուն է ու կենսունակ ավելի քան 45 տարի: Ո՞րն է նրա երկարակեցության, տոկունության գաղտնիքը:
-Գաղտնիքը սիրո մեջ է: Սեր դեպի սեփական արվեստը, հայրենիքը, լեզվամտածողությունը, ազգային արժեքները: Այս ամբողջի հիմքում տառապանքն է, տևական աշխատանքը, նվիրվածությունը: Եթե մարդը նպատակ չի ունենում, նրա գործունեությունը չի տալիս արդյունք: Մեր դավանած գաղափարի շուրջ հավաքվել են մարդիկ, ովքեր բերդի ամրակուռ դարպասների նման պահել են «Բերդը»` մեր ամրոց-դարբնոցը: Մեր համույթի երիտասարդները գաղափարի շուրջ են հավաքված: Դա ավելին է, քան արվեստը: 
-Ձեր բեմադրած պարերում խիստ ընդգծված են հայկական սկիզբը, մեր ազգային տոտեմին, հնագույն ծիսակարգերին առնչվող թեմաները: Սա նո՞ր երևույթ է, թե՞ Խորհրդային Հայաստանի ժամանակաշրջանում էլ էիք կարողանում անդրադառնալ դրանց:
-Խորհրդային ժամանակաշրջանում խմբի խաղացանկն ամբողջովին բեմադրել է հայրս` Բորիս Գևորգյանը, հետխորհրդային շրջանում` ես: Հայրս ցանկացավ, որ ես անեմ բեմադրությունները, որովհետև իմ մեջ նստած է նոր մտածելակերպ` անկախ Հայաստանի մտածելակերպը: Բայց ես այն տարիքում չեմ, որ վարակված լինեմ այսօրվա մոդեռն քամիներով: Բնականաբար, իմ մեջ եմ կրում նախաքրիստոնեական մշակույթը, որովհետև դա մեր հին քաղաքակրթությունն է: Մենք քրիստոնեությունից հետո, ներառյալ Խորհրդային Միության տարիները, ունեցել ենք միայն մշակութային աղբ: Մեր ամբողջ մշակույթը, քաղաքակրթությունը վերաբերում են նախաքրիստոնեության ժամանակաշրջանին: Մեր ծիսապաշտամունքային բոլոր պարերը նվիրված են Միհր աստծուն, արևապաշտությանը: Մեր այսօրվա պարացանկում ընդգրկված են այդպիսի պարեր, ունենք նաև բնությանը, աշխարհիկ կյանքին անդրադարձող պարեր: Պարը մեր հավաքական միտքն է, հավաքական կերպը: Այդ պարերը հենց այնպես չեն ծնվում: Պարը պարզապես թռնել չէ: Այն տարիների ուսումնասիրության արդյունքում ստեղծված մշակութային արժեք է: 
-Հասարակական կարգի փոփոխությունն առհասարակ խթա՞ն է, թե՞ արգելակ արվեստի համար:
-Նայած թե ինչ տեսանկյունից կմոտենաս հարցին: Եթե կոնկրետ խոսենք պարարվեստի մասին, պիտի ասեմ, որ ֆորմացիաների փոփոխությունները դրականորեն են ազդում: Գալիս են նոր ժամանակներ, նոր մտածելակերպ, փոխվում են չափորոշիչները, ռիթմը, և մարդն սկսում է նորովի առաջնորդվել իր գործունեության մեջ: Այսօր մեր իրականության ռիթմն արագացել է, այդ պատճառով էլ օրեր առաջ օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնում «Բերդ» համույթի համերգի ժամանակ ներկայացված պարերը ռիթմիկ էին, արագ տեմպի մեջ:
«ԱՄԵՆԱՄԵԾ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄԸ ՀԵՆՑ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆՆ Է»
-Ձեր կարծիքով` հայ մարդու համար մեր հանրապետության անկախացումից հետո ո՞րն էր ամենակարևոր ձեռքբերումը և ո՞րը` ամենամեծ կորուստ:
-Ամենամեծ ձեռքբերումը հենց անկախությունն է: Սա սեփական մշակութային արժեքները պահպանելու հնարավորություն է, մեր իսկ երկրի արժեքները գնահատելու, այդ գաղափարները մեր մեջ կրելու իրավունք: Պարտադրված ոչինչ չկա այսօր իմ խաղացանկում: Ինձ ոչ ոք չի ստիպում այս կամ այն գործն անելու: Դա ամենամեծ ձեռքբերումն է, երբ մարդն ինքն է տնօրինում իր մշակույթը: Ինչ վերաբերում է կորցրածին, կարծում եմ` շատ բան չենք կորցրել: Ես հիշում եմ` խորհրդային տարիներին պարտադրանք կար, որ մեր խաղացանկում անպայման պիտի լինեին այլ ժողովուրդների պարեր, պիտի քարոզվեր ազգերի բարեկամությունը: Իհարկե, վատ չէ ուրիշ ժողովուրդների մշակույթը ճանաչելը և քոնը համեմատելն ու գնահատելը այդ մշակութային դաշտում, բայց երբ դա պարտադրանք է, արդեն մարդուն կանգնեցնում է ստեղծագործական փակուղու առջև: Իսկ մշակութային ազատությունն ամենամեծ ու կարևոր ձեռքբերումն է ստեղծագործողի համար:
-Պարտադրանքին մշակույթի մարդն ավելի դժվա՞ր է ենթարկվում, քան, ասենք, բժիշկը, ինժեները, վարորդը, կոշկակարը, հողագործը…
-Իհարկե, և դա բնական է: Պարտադրանքն առաջինը հենց ազդում է մշակույթի մարդու վրա: Եթե իրականությունը մտնում է փակուղի, ուրեմն այդ փակուղու մեջ են հայտնվում գրողը, նրա գրականությունը, արվեստագետը, նրա արվեստը: Խորհրդային ժամանակներում ազատ մտածող մարդիկ, ինչպիսին էր Հրանտ Մաթևոսյանը, իսկույն տարբերվում էին իրենց շրջապատից: Եվ սա ազդում էր բոլոր նրանց վրա, ովքեր չէին կարողանում ազատ մտածել: Իսկ կոշկակարի կամ ինժեների դեպքում այնքան էլ ճնշող չէ այդ փակուղին, որովհետև նա ստեղծագործական պրոցեսների մեջ չէ:
-Դուք միջազգային փառատոների եք մասնակցել թե՛ խորհրդային, թե՛ հետխորհրդային տարիներին: Մի դեպքում Ձեր թիկունքին հզոր պետություն էր կանգնած, մյուսում` նորաստեղծ փոքր Հայաստան: Աշխարհի վերաբերմունքը սրանից փոխվո՞ւմ էր «Բերդի» նկատմամբ:
-«Բերդի» թիկունքին կանգնած է հզոր Հայաստանի Հանրապետությունը: Երբ մշակույթը հզոր է, ուրեմն քո ներկայացրած երկիրն էլ է հզոր: Երբ 2000 թվականին մենք ճանաչվեցինք լավագույնը Դիժոնի միջազգային փառատոնին մասնակցող 32 պետությունների շարքում և արժանացանք ոսկե մեդալի, դա մեր փոքր պետության հզոր մշակույթի հաղթանակն էր: Խորհրդային ժամանակներում միջազգային փառատոների հաճախ չէինք մասնակցում: Դրանք կազմակերպվում էին Խորհրդային Միության հռչակած այս կամ այն բարեկամության օրերի շրջանակներում և անցնում էին խիստ վերահսկողության պայմաններում: Մեզ թույլ չէին տալիս շփվել որևէ մեկի հետ, սփյուռքահայերի հետ որևէ կապ բացառված էր, խանութներ մտնել չէր կարելի: Պատկերացնո՞ւմ եք, թե դա ստեղծագործող մարդու, արտիստի համար ինչպիսի փակուղի էր: Իսկ հիմա մենք մասնակցում ենք միջազգային փառատոների, ներկայացնում մեր սեփական մշակույթն աշխարհի խառնարանում և դրանով ուրիշներին սիրելի դարձնում ոչ միայն մեր մշակույթը, այլև երկիրը, պետությունը: Սա արդեն մեծագույն ձեռքբերում է: Անցյալ տարի «Բերդը» երեք ամսվա ընթացքում ակոսեց Եվրոպան` համերգներով հանդես գալով Իտալիայում, Շվեյցարիայում, Ֆրանսիայում: Եվ մեր հանդիսատեսը հիմնականում օտարազգի էր: Այդ մարդիկ, մեր մշակույթը տեսնելով, համբուրում էին մեր երկրի դրոշը: Դրանից մեծ բան կա՞:
«ԺՈՂՈՎՐԴԻՑ ՎԵՐՑՐԱԾԸ ՎԵՐԱԴԱՐՁՆՈՒՄ ԵՆՔ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ»
-«Շանթ» հեռուստաընկերության «Ժողովրդական պարերը» մշակութային նախագի՞ծ է, թե՞ քաղաքականություն:
-Նախ` ուզում եմ իմ երախտագիտությունը հայտնել «Շանթի» նախագահ Արթուր Եզեկյանին` ազգային արժեքները պրոպագանդող հեռուստանախագծեր իրականացնելու համար: Իսկ «Ժողովրդական պարերը» մշակութային քաղաքականություն է: Եթե այսօր չարժևորենք նախնիներից մեզ ժառանգվածը, կկորցնենք մեր «ես»-ը: Պարը դաստիարակչական նշանակություն ունի: Մշակութային քաղաքականության արտահայտություն է այն, որ մենք ժողովրդից վերցրածը վերադարձնում ենք ժողովրդին: «Ժողովրդական պարեր» նախագիծը հենց այս գործառույթն է իրականացնում: Եվ հենց սրանով է այն դարձել սիրելի հայկական բոլոր ընտանիքներում: «Շանթ» հեռուստաընկերությունն սկսել է ևս մեկ նախագիծ` «Դուդուկի ընտրյալները», որի հեղինակը և իրականացնողը նույնպես ես եմ: 
-Ժողովրդից վերցրածը ժողովրդին վերադարձնելու պայմանը կարո՞ղ է երբևէ գործել մեր այսօրվա օլիգարխների պարագայում:
-Ժողովուրդն ինքը պիտի տեր կանգնի անպայման իր արժեքներին, իր ունեցվածքին: Ժողովուրդն է դրա տերը, ոչ թե օլիգարխը: Եթե որևէ օլիգարխ ինչ-որ բան է ժողովրդից վերցրել, ապա մի օր անպայման վերադարձնելու է իսկական տիրոջը:
«ԱԶԳՈՎԻՆ ՊԻՏԻ ՍԵՎԵՌՎԵՆՔ ՄԻ ՆՊԱՏԱԿԻ ՎՐԱ»
-Գանք կանխատեսումների դաշտ: «Բերդի» համերգի ընթացքում եղան պարերի պրեմիերաներ, որոնցից մեկն էլ «Քոչարին» էր: Հնարավոր համարո՞ւմ եք, որ հայը երբևէ հաղթական «Քոչարի» պարի Արարատի ստորոտում, ինչպես մի ժամանակ այդ արել է Բեռլինում:
-Քանի որ խոսեցիք պրեմիերաներից, նախ` նշեմ, որ մեր երկու նոր համարները` «Ոստան հայոցը» և «Քոչարին», բեմականացվել են մշակույթի նախարարության աջակցությամբ: Իսկ ի պատասխան Ձեր հարցի, ասեմ, որ եթե Արագածի փեշին ազգովին պարեցինք շուրջպար, եթե այսօր պարում ենք Արարատի փեշին` Արարատյան դաշտավայրում, ուրեմն ազգովին պիտի սևեռվենք մի նպատակակետի վրա ու հավատանք, որ մի օր էլ կպարենք մեր «Քոչարին» Արարատի ոչ թե ստորոտում, այլ գագաթին:
-Մեր ժողովուրդը հոգեբանորեն պատրա՞ստ է այդ հեռանկարին:
-Ես միայն մի բան գիտեմ. եթե իմ խմբի անդամներին երեք համերգից հետո ասեն, որ գնում ենք մի որևէ տարածք ազատագրելու, երկրի արժեքները վերադարձնելու, նրանք անպայման կգնան: Չգիտեմ, թե այդ ոգին որքա՞ն է նստած մեր ժողովրդի մեջ, բայց որ այն պիտի արթնացնել մշակույթով, միանշանակ է: Եվ կարծում եմ, որ այդ ոգին պիտի թևածի մշակույթի ցանկացած ոլորտում: Հավատացեք, որ արվեստում շատ են այդպիսի նվիրյալները, ովքեր պատրաստ են իրենց ոգեղենությամբ գնալու մինչև վերջ:
-Դուք դասավանդում եք մանկավարժական համալսարանում: Ի՞նչ կարծիք ունեք հայ ուսանողների մասին: 
-Օրեր առաջ մեր համալսարանի ուսանողներն օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնի բեմում ունեցան քննություն-համերգ: Դա ուղղակի պարային հրավառություն էր: Այնպիսի՜ երիտասարդներ էին բեմում: Անկախ Հայաստանի բալետմայստերական դպրոցի նոր սերունդն էր, որը նոր խոսք պիտի ասի մեր արվեստում: ՈՒնենք հրաշալի ուսանողներ: Մանկավարժական համալսարանում այսօր սովորում է 350 պարող-պարուհի: Նրանց հետ աշխատում է հիսուն հոգուց բաղկացած պրոֆեսորադասախոսական կազմը` պարի իսկական նվիրյալներ:
-Կոմիտասի անվան լարային քառյակի առաջին ջութակ Էդվարդ Թադևոսյանը մշտապես անդրադառնում է ջութակահարներին և, առհասարակ, արվեստի դաշտում խոստումնալից քայլեր անող երիտասարդներին պարտադիր զինծառայությունից ազատելու խնդրին: Այս իմաստով ի՞նչ վիճակ է պարարվեստի ոլորտում:
-Պարարվեստում այդ խնդիրը հիմնավորապես լուծված է: Պաշտպանության նախարարությունում` Սպայի տանը, ստեղծված է խումբ` «Սարդարապատ» պարային համույթը, որի կազմում իրենց զինծառայությունն են անցնում բոլոր լավագույն պարողները` ընտրված Հայաստանի պարի պետական, օպերայի և բալետի թատրոնի, «Բերդ», «Բարեկամություն» և այլ համույթներից ու թատրոններից: Ովքեր իսկապես պետք են թատրոնին, պարային համույթներին, բանակային իրենց ծառայությունն անցկացնում են «Սարդարապատում»` Մուրադ Հակոբյանի ղեկավարությամբ, չկտրվելով պարից: Այսօր այդպիսի ծառայություն է անցնում 30 հայ երիտասարդ: Նրանք ելույթներով հանդես են գալիս բոլոր զորամասերում, մասնակցում պետական մասշտաբով և պաշտպանության նախարարության կազմակերպած բոլոր միջոցառումներին: Այնպես որ, մենք այդ խնդիրը լուծել ենք: Իսկ եթե ջութակահարների մոտ կա այն, իսկապես պետք է լուծել: Պաշտպանության նախարարության ենթակայությամբ կարելի է ստեղծել նաև դասական արվեստով զբաղվող խումբ և այնտեղ ծառայության զորակոչել համապատասխան երիտասարդներին: 
-Ի՞նչ ստեղծագործական ծրագրեր ունի «Բերդը»:
-Այս գործի սկիզբը դրել է հայրս` անսամբլի հիմնադիր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Բորիս Գևորգյանը: Նրա մոտ ենք մասնագիտորեն մկրտվել ես և եղբայրս` «Բերդի» տնօրեն Ստեփան Գևորգյանը: Երկու տարուց կլրանա «Բերդի» 50-ամյակը: Մշակութային դաշտում անցկացրած կես դարը պատրաստվում ենք առանձնահատուկ նշել: Մեր նախագահի կողմից «Բերդին» շնորհված վաստակավոր կոլեկտիվի կոչումը շատ բարձր ենք գնահատում: Մեր վաստակը դրանով արժևորված ենք զգում: Մի քանի սերունդ է եկել-գնացել «Բերդի» դարպասներով, և վստահ ենք, որ շատերը դեռ պիտի գան ու գնան: Ես չափից դուրս լավատես եմ: Ինձ հաճախ քննադատում են դրա համար: Բայց այդ հարցում անուղղելի եմ: Ինչպես մտածում եմ, այդպես էլ լինում է: ՈՒզում եմ ստեղծագործել, ստացվում է, ուզում եմ հեռուստանախագիծ անել, հաջողվում է: Այնպես որ, սպասեք նոր անակնկալների: 
Զրույցը վարեց Կարինե ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆԸ

Չվարագուրված բեմում խանդիկյանական շեքսպիրապատումի ծանոթ փոխաբերությունների տեսապատրանքով` Շեքսպիրի «Հուլիոս Կեսար» ողբերգության առաջնախաղի դժվարահաճ հանդիսասրահով վաղաժամ հիասթափության շշնջյունն ալիքվեց մինչ ներկայացման թափանիվի պտույտը։ 
«Պարզ վերաբեմադրությունն է 1992-ին արվածի,- շտապեցին եզրակացնել։- Խաղացանկում շեքսպիրյան փայլատակումն ուժգնացնելու ներթաքույց միտումն է դրդել կրկին ապրեցնելու տարիներով լեթարգիական քնի մատնված «Կեսարին»...»։ Կարճառոտ նախադրությունը մարեց բեմառաջքի կիսախավարում, լապտերասյան մոտ, Կասիոս-Գրիգոր Խաչատրյանի գլխահակ, մեղմաձայն խոսքով. «Դուք և ուրիշները, ի՞նչ եք մտածում այս կյանքի մասին` ես դա չգիտեմ, բայց ինքս ասեմ, որ չէի ուզենա ապրել այսպիսի ահ ու դողի մեջ»։ Չի հասցնում հանդիսատեսը լիովին կշռադատել իրեն հղված խոսքերի կապակցվածությունը հանրածանոթ պիեսի հիմնական ասելիքին, փոխվում է իրադրությունը` կտրուկ աշխուժություն մտցնելով բեմատարածքում Կեսարի հաղթական մուտքը Հռոմ ծնծղացնծությամբ դիմավորող տոնահանդերձ ամբոխի ներխուժմամբ (նկարչական ձևավորումը և զգեստները` ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Կարեն Գրիգորյանի)։ Ինքնահատուկ կոպտությամբ ճարտար մտքի սլաք-խոսքն անվրեպ տեղ հասցնող Կասկա-Արմեն Բարսեղյանի և «ստորագույն մետաղ»-ամբոխին շողոմությամբ հալեցնելու վարպետ Դեցիոս Բրուտոս-Վահագն Գալստյանի սերտ հակադրամիասնությամբ հեռացնելով հետնախորշ խեղկատակային զվարճություն-տոնախմբությունը` իր մտահղացման առանցքի վրա է սևեռում բեմադրության հեղինակ, ՀՀ ժողովրդական արտիստ Արմեն Խանդիկյանը շուտով մի հոգի, մի շունչ դարձած հանդիսասրահի մտահայեցումը։ Այս երկու գործող անձանց մեջ «տեղադրելով» ժողովրդական տրիբուններ Մարուլոսին ու Ֆլավիոսին` շարունակում յուրովի խտացնել շեքսպիրյան ողբերգության հիմնական ասելիքը մերօրյա իր կենսադիտարկումների սեղմ արտահայտչականությամբ։ Գուշակի (Գուրգեն Անտոնյան) կերպարում էլ մեկտեղված են սոփեստ Արտեմիդորոսն ու բանաստեղծ Սինան։ Մի քանի հերոսների հատկանիշներ են ներառում խաղացած դերերում գրեթե բոլորը` զինակիցներ, թե հակառակորդներ, սպասավորներ, թե արհեստավորներ։ Գործող անձանց խմբավորումն առերևույթ անփոփոխ էր մնացել։ 
Հետխորհրդային կյանքի հղկած «գրիչով» «սրբագրվել» էր ներկայացմամբ հետամտված ասելիքը։ Երբևէ աշխարհի մեկ վեցերորդ մասը զբաղեցրած Խորհրդային Միությունը հիմնովին փլուզած անկախական-անջատողական թոհուբոհի մթամած իրական բովանդակության կանխավարկած - առաջին բեմադրությունից անցած շուրջ 20 տարիների կենսափորձով հստակված գլխավոր ասելիքը «Հուլիոս Կեսարի» երկրորդ բեմելում, անշուշտ, հեղաբեկումների ի հայտ բերած ամենաբնութագրական դրսևորումների վերլուծական շաղկապմամբ, բազմավաստակ բեմադրիչի քաղաքացիական դիրքորոշման հայտով պիտի ներկայանար։ Եվ իրենում խմորված մտահանգումները թատրոնի լեզվով արտահայտելու լավագույն հնարավորությունը կրկին կարող էր ընձեռել (մեր կյանքի համակողմանի գեղարվեստական իմաստավորումը առայժմ լիարյուն չի ցայտում արդի հայ դրամատուրգիայում) դարակազմիկ իրադարձությունների ներթաքույց առաջմղիչ ուժի գաղտնազերծման ստույգ բանալին դեռևս 1600 թվականին գտած մեծ անգլիացին` հռոմեական պատմաեռագրության («Հուլիոս Կեսար», «Անտոնիոս և Կլեոպատրա», «Կորիոլան») առաջին ողբերգության խորազնին բեմավորմամբ։ Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնի դերասանախմբում տեղի ունեցած բնականոն ու անկանխատեսելի փոփոխություններն էլ իրենց «կամքը պիտի թելադրեին» նրա գեղագիտական առաջնորդին` նոր բեմադրակառույցը ձեռնարկելիս։ Արտիստական ցայտուն անհատականությունների նվազմամբ` ներկայացման տիրույթում անհամեմատ ակնառու պիտի դառնար ռեժիսորի մշտարթուն բեմադրատեսիլքը։ Առկա կատարողական ներուժի կուռ կազմակերպված բեմական վարքագծով, լուսաձայնային ծանոթ հնարքներով, նրբաճաշակ երաժշտական հենքում դուդուկի դիպուկ հայտնություններով (երաժշտական ձևավորումը` Աշոտ Փափազյանի և Արմեն Խանդիկյանի) և մեր ապրած բախտորոշ շրջադարձերի խավարչտին խորքերին լույս սփռող արտահայտությունների տարերանգ կրկնություններով` մարդկության պատմական անցյալի համանման իրադրությունների հարամնա հիմնապատճառներն են ի մի բերվում։ Անցկացվող զուգահեռների թափանցիկությամբ` աշխարհահռչակ փառքի գագաթնակետին դավադրաբար սպանված Հուլիոս Կեսար-Գուրգեն Գաբրիելյանի դատաստանասյան շուրջ մտովի տեսնում ես այլազգի բախտակիցներին։ Այս Կեսարի մեջ կարծես նիրհել է հուժկու ռազմիկը։ Կարևորված են զուտ մարդկային թուլությունները։ Արտաքուստ էլ չի տարբերակված մյուս իշխանավորներից (անշուք մի գլխադիր միայն, որը երբեմն է կրում)։ Անխուսափելի է դարձել «Մարտի Իդոսը», որքան էլ զարմանալի թվա։ Եթե դավադիրներին միացել է նրա «միակ սուրբ հրեշտակ» Բրուտոս-Արթուր ՈՒթմազյանը, մնում է ծածկվել թիկնոցով ու հանձնել մարմինը հոշոտման։ Բրուտոսը` հնարամտորեն մոլորեցված Կասիոս-Խաչատրյանի խորաթափանց, անվրեպ նշանակետին հասնող թույնի կաթոցներով։ Կասիոսի, ում վտանգավորությունը հիմնավոր բացահայտել էր հրապարակավ ընկնավորության հերթական նոպայից հազիվ սթափված Կեսարը, ում զավեշտալի էր թվացել Գուշակի զգոնացնող խոսքը. «Զգուշացի՜ր Մարտի Իդոսից» (հենց մարտի 15-ին է իրագործվում հրեշավոր սպանությունը)։ Բուռն կրքերի հրաբխային ժայթքումներում մշտապես արհամարհված բանական ահազանգը, Գուշակի նախազգուշացման ալիքվող արձագանքով, հասնում է մինչև մեր խառնակ ներկան` մեխվելով հանդիսասրահի մտքում «զգուշացեք մարտի մեկից, հոկտեմբերի քսանյոթից» ինքնացայտ շրջասությամբ։ Պատմության շարժիչ ուժը դառնում են հպատակություն չհանդուրժող, սնահավատությունից զերծ, մարմնական ու մտավոր վայելքները գերադասող, «մարդկային գործերի բոլոր ծալքերը հմուտ դիտող ու թափանցող» կասիոսները (ներկա պարագայում` մութ անցյալով մականունավոր օլիգարխները)։
Հռոմեական հզոր կայսրությունը կործանած ներքին խժդժությունների (քաղաքացիական պատերազմներ, կուսակցական հակամարտություններ, արնանենգ պայքար հանուն գերիշխանության) չարյաց արմատները` հասարակական փոխհարաբերություններում բնավորված, մեկիկ-մեկիկ բացվում են բեմական գործողությունների սրընթաց ռիթմում։ Հասարակ ժողովրդի ամբոխացման ալքիմիայի պատկերները, հակոտնյա տիպական, անհավանականորեն դյուրաթեք դրսևորումներով` պարարտ հող են ապահովում բևեռայնորեն իրար հակասող տարերային շարժումների հանկարծահաս բռնկման։ 
Բրուտոս-ՈՒթմազյանի և Անտոնիոս-Հրաչյա Հարությունյանի ճարտասանական նրբահմուտ «մենամարտում» Կեսարի փոշեծածկ դիակի մոտ ամբոխի տարուբերումները պատմության տրագիֆարսային բովանդակության հենասյան իրատեսական ընկալմամբ են ներկայացված։ Հովհաննես Թեքգյոզյանի և Էդուարդ Գասպարյանի արտիստական կերպապնակի ի հայտ բերած տարազան արտահայտչականությամբ` արդի վառվռուն բնութագրականությամբ է կենդանանում ամբոխի հավաքական կերպարը, կոլորիտային թատերայնությունից զատ, հավելյալ ենթիմաստներով խթանում ներկայացման դիտարժան ու անսայթաք ընթացքը դեպի ռեժիսորական նորահայաց մտահղացման հստակ ու դաժան ամբողջացում։ Դուրս բերվեր մասամբ դավադիրների խումբը շքախմբային պասիվությունից, կարծում եմ, առավել շեշտակի կարտահայտվեր հասարակության վերնախավի ներքին խմորումների գործոնի ներգործությունն էլ հեղաբեկումներում։ Ներկա պարագայում պարզորոշ երևակվում է բեմադրիչի մեկնակետը` պատմական անցյալի (անուղղակիորեն` նաև ներկայի) դարակազմիկ անցքերի ընթացքն ուղղորդվել է ուժեղ անհատների հմուտ ամբոխավարությամբ։ Հետնախորշի սև դռները բացուխուփելով, կուլուարներում ծրագրված դավերի նյութումը խոշոր պլանով, առօրյայից մեկուսի ներկայացնելով` Խանդիկյանը ժամանակ առ ժամանակ մերօրյա աղերսներն է զուգահեռում մ.թ.ա. 44-42 թվականներին տեղի ունեցած բուռն դեպքերի շարժառիթների։ Կասիոս-Բրուտոս-Անտոնիոս եռատիպարի մանրազնին անհատականացմամբ` մարդեղենությունը բացահայտում հանրահայտ քաղաքական գործիչների։ Առանց մանրախնդրության տարանջատում ու ճշգրիտ արժևորում յուրաքանչյուրին` չթաքցնելով արատներն ու լավագույն հատկանիշները։ Ո՛չ մերկապարանոց հայտարարություններով, այլ դիպաշարի ծավալմանը հընթացս։ Խաղացած հերոսների բեմադրակաղապարներում անճիգ տեղավորվել են բոլոր դերակատարները։ Անկախ ունեցած բեմափորձից ու ներկայացման համատեքստում իրագործելիք կերպարային խնդիրների տեսակարար կշռից, ամենքին է տրված սեփական ունակություններով ստանձնած մարդկային նկարագրերը լիարյունացնելու, բեմական կյանքով ապրեցնելու «ռեժիսորական ազատությունը»։ Թե՛ քաղաքացիների փոքրաթիվ խմբի անբաժան մասնիկ ու Բրուտոսի հավատարիմ սպասավոր սկսնակ Նիկոլայ Ավետիսյանին, թե՛ բազմատասնամյա արտիստական տարեգրությանը Կեսարով նախանձելի մի հնչեղ դերակատարություն հավելած Գրիգոր Գաբրիելյանին, թե՛ բեմական մի քանի ակնթարթում Բրուտոսի ճակատագրով անձնազոհաբար կրակված կնոջը` Պորցիային ներանձնավորված Գոհար Իգիթյանին, թե տակավին պատանյակ խրոխտ Օկտավիոսի «վերջնագիր»-հայտնությամբ Օգոստոս կայսեր մոտալուտ փառահեղ հաստատումը Հռոմում նշանավորող Արտաշես Մխիթարյանին։ Ինչպես Շեքսպիրն է Բրուտոսի շուրթերով բարբառում («Մեր հռոմեական դերասանների նման խաղացեք. անխոնջ եռանդով, առանց շփոթվելու»), այնպես էլ ջանում է խաղարկել կուռ սեղմագրված այս ողբերգությունը ներկայացման դերասանախումբը։ Ազնիվ թատերանվիրումով են երիտասարդները ձգտում արժանի խաղընկերները լինել բեմի ճանաչված վարպետների։
Հատկանշական է այս «Կեսարի» առաջատար` Գրիգոր Խաչատրյան-Արթուր ՈՒթմազյան զուգախաղը։ Առաջինը տեղ-տեղ դժվարանում է մեղմել երիտասարդական հատու պոռթկումները` պահպանելով ռեժիսորական գերխնդրի ընդհանուր համոզչական մարմնավորումը։ Խաղում անկեղծության «չափաբաժնի» գերակայությամբ հավատընծա տիպ է ստեղծում ոչ միագիծ քաղաքական բանսարկուի` մարդկային թուլություններով (իշխանատենչություն, քողարկված սադրամոլություն, կաշառակերություն) և արժանիքներով ( խորաթափանց միտք, խիզախություն, ազատաբաղձություն)։ Իր վերահաս կործանումը հպարտ մարտիկի հանգույն է ընդունում Ագամեմնոնի այս շառավիղը։ Զուսպ ու խաղաղ (երբեմն` իներտության հասնող) տոնայնությամբ է իր Բրուտոսի «ազնվագույն բնույթի» հիպնոսված այլափոխությունը կերպավորում Արթուր ՈՒթմազյանը` «ընդհանրական շահի», ըստ էության, միակ անկողմնակալ պաշտպանը հռոմեական վերնախավում։ Պատահական չէ, որ հենց նրան է «հետապնդում» Կեսարի ուրվականը Ֆիլիպեի վճռական ճակատամարտում։ Իշխող խավին հատուկ թերություններով հանդերձ` այս Բրուտոսը, իրոք, ամենաարժանավոր ու առաքինի Մարդն էր դավադիրների խմբում (չափազանց լավ էր կշռադատել նրա զինակցության դերը Կասիոսը)։ Նրա ողբերգական կործանումը նույնիսկ ոսոխներին չի ուրախացնում։ 
Փոքր-ինչ ավելի աղմկոտ է ներկայացումը, ըստ իս, քան անհրաժեշտ է հուժկու բախումների տպավորիչ բեմավորմանը։ Ներքին խռովքի համաչափ դրսևորումները, իմ տպավորությամբ, անհամեմատ խոսուն և ներազդու էին։ Եվ լավ է, որ կյանքի աղմուկը երբեմն դահլիճ էր հասնում գոցված սև դռների հետևից` չխաթարելով հանդիսատեսի մտասևեռումը կարևորագույն ենթաշերտերի մեկուսի խմբավորման վրա։ Հարկ է խոստովանել, որ երբ թուլանում էր կենդանի խաղարկումը (ոչ միայն երիտասարդների), «փրկարարի» դերը հանձն էր առնում Խաչիկ Դաշտենցի թարգմանությամբ բնօրինակային արժեք ստացած շեքսպիրյան խորախորհուրդ տեքստի բանաստեղծական պատկերավորությունը։ Կարևորը` ոչ մի վայրկյան չի թուլանում հանդիսասրահի լարվածությունը, HD պրոյեկցիայով ցուցադրվող ֆիլմի հոգևոր-մտավոր ներգործությանն է համարժեքանում։ Պատմության արնաներկ էջերի ահն ու դողն է վերազարթնում։ Անուղղակիորեն զգոնության մղում` համընդհանուր կորամեջք դիմազրկումը անխնա ձաղկելով։ Բյուրաբյուր սրերի ծայրերին ճոճված «ազատություն, անկախություն, խաղաղություն» բազմաչարչար կարգախոսն է պատմական փորձով, հանգերգային երանգավորմամբ աննկատ վերաժևորվում ենթադրյալ բռնապետության դեմ սանձազերծված մահաշատ խռովությունների լակոնիկ մանրանկար այս ներկայացմամբ։ «Հավասարություն, եղբայրություն»` հայելային արձագանքն է միահյուսվում սրանց։ Աշխարհափրկիչ այլ կոչեր ու մանիֆեստներ են խուռներամ հաստատվում տագնապած մտապատկերում հանդիսասրահի։ «Ելի՛ր, ում կյանքը անիծել է...»։ 
Կկարողանա՞նք խուսափել նոր «Մարտի Իդոս»-ներից, եղբայրասպան պատերազմների արյան հեղեղներից, թե՞ «իգացած» մեր բազուկներն անզոր կլինեն վերստին դիմակայելու ճակատագրի դժնի հարվածներին` անօգնական ճոճվելով ամբոխավարության «քաղցր» թույնի ճարտասքող ներարկումներից։ «Քանի՜, քանի՜ դար այս արյունոտ վեհ տեսարանը պիտի խաղացվի պետություններում, որ դեռ չեն ծնված և լեզուներով տակավին անհայտ». սաստո՞ւմ, հարցնո՞ւմ, թե՞ կանխագուշակում է հանճարեղ անգլիացին։ Առայժմ, մարդկության ապրած անհիշելի ժամանակներից ի վեր, մինչ այս դժնդակ ներկան ու ամպածածկ ապագան, նույն անտոնիոսյան նզովքին է ենթակա մարդկությունը` «մահ և կործանում»։ Հապաղե՛ք մի պահ, մոլեռանդ մարդագայլեր։ Չե՞ք ձանձրացել հիմարացված ամբոխին ոչխարի հոտի նման դեպի տարերքի հորձանուտն առաջնորդելուց։ Զգուշացեք ձե՛ր «Մարտի Իդոսից»։
Նվարդ ԱՍԱՏՐՅԱՆ

Ազգային պատկերասրահի «Որմնանկարների» սրահը մարդաշատ էր։ Այստեղ «Լոռվա ձոր» հայրենակցական միության հրավերով «Թումանյանական ընդունելություն» էր։ Հայրենի եզերքից` Լոռուց, երևանաբնակ լոռեցիներ, նրանց համակիրներ, արվեստագետներ, պարզապես Լոռին սիրող մարդիկ էին հավաքվել` հաղորդակցվելու այն ծրագրերին, որոնք պետք է իրականացնի միությունը մինչև տարեվերջ։ Իսկ այդ ամենին յուրովի անդրադարձան օրվա բանախոսները։
Մասնավորապես, «Լոռվա ձոր» հայրենակցական միության նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սերգո Երիցյանը նշեց, որ իրենց առաջիկա անելիքները բխում են նախ և առաջ արդեն կայացած հայրենակցական միությունում ձևավորված ավանդույթներից։ Դրանց ավելանում են սկիզբ առնող նոր նախաձեռնությունները։ Մասնավորապես, հիմք կդրվի մի տոնի, որն առնչվում է Հաղպատավանքին և Սայաթ-Նովային։ Գաղտնիք չէ, որ Հաղպատավանքը սերտ առնչություններ ունի մեր արժանավոր զավակներից մեկի` Սայաթ-Նովայի կյանքին և գործունեությանը։ Նա այստեղ է անցկացրել ավելի քան 20 տարի։ Ընդհանրապես, Սայաթ-Նովան Լոռվա աշխարհի հետ կապված է եղել հազար թելերով։ 
Այս ամենը հաշվի առնելով` ս. թ. հուլիսի 11-ին` Վարդավառի օրը, սուրբ Հաղպատավանքում տեղի կունենա ժողովրդական տոնախմբություն, որի ժամանակ եկեղեցամերձ հրապարակում, որը վերջերս է անվանակոչվել Սայաթ-Նովայի անունով, կտեղադրվի մեր մեծ հայրենակցին նվիրված հուշաքար։ Այդ օրը սկիզբ կդրվի սայաթնովայական Վարդատոնի մի նոր շարունակության։
Օրվա բանախոսներից մեկն էլ` Վազգեն Խաչիկյանը, ներկայացրեց «Լոռվա ձորի» մեկ այլ ծրագիր։ Նա ասաց, որ Լոռվա գողտրիկ ձորի գեղատեսիլ վայրերից մեկում կստեղծվի «Լոռվա մեծերի պուրակ»` նվիրված Լոռվա ձորի արժանավոր զավակներին` Հովհան Օձնեցի Իմաստասեր կաթողիկոսին, Հովհաննես Թումանյանին, Հրանտ Մաթևոսյանին, Միկոյան եղբայրներին, Արամայիս Երզնկյանին, Սիմոն Զավարյանին, Անտոն Քոչինյանին, գուսան Զաքարյանին և այլոց։ Այստեղ կտեղադրվի աղբյուր-հուշարձան, ինչպես նաև` Լոռվա մեծերին ներկայացնող կիսանդրիներ, հուշատախտակներ, արձաններ։ Կհիմնվեն ծառուղիներ։ Այն կդառնա յուրօրինակ հանգստի գոտի զբոսաշրջիկների, Լոռվա ձոր այցելողների, Երևան-Թբիլիսի մայրուղով երթևեկողների համար։ Այս պուրակում կանցկացվեն Լոռվա մեծերին և հայրենի եզերքին նվիրված բազմաբնույթ միջոցառումներ։
ՀՀ գրողների միության նախագահ Լևոն Անանյանը, դրվատանքի խոսքեր ուղղելով «Լոռվա ձոր» հայրենակցական միության հասցեին, ասաց, որ թեկուզ միայն Թումանյանի հիշատակը բարձր պահելուն ուղղված ամենատարբեր ծրագրերն («Թումանյանական օրեր», տարբեր միջոցառումներ Երևանում և այլ քաղաքներում) արդեն իսկ բնութագրում են հայրենակցական միության գործունեությունը։ Սրանով հանդերձ, ամեն տարի ձգտում կա ինչ-որ բան փոխելու և ավելացնելու։ Օրինակ, մեկ տարում Թումանյանի 16 գիրք հրատարակելը նշանակում է ոչ փոքր ավանդ Մեծ լոռեցու ստեղծագործությունների հանրայնացման գործում։ Իսկ այն իրողությունը, որ այս տարի նորովի` նրա ժառանգների մասնակցությամբ, կնշվի «Թումանյանական օրերը», նշանակում է մեծ հարգանքի տուրք մատուցել Թումանյանի հիշատակին։ 
Առաջին անգամ Դսեղում կհավաքվեն տարբեր երկրներում ապրող Թումանյանի ժառանգները։ Նրանք կգան Ռուսաստանից, Գերմանիայից, Հոլանդիայից, Վրաստանից։
Հանդիսույթի ժամանակ ներկայացվեցին այլ ծրագրեր։ Մասնավորապես, այս տարի ևս Լոռվա ձորում, այս անգամ Մոտկորում, կկազմակերպվի նկարիչների սիմպոզիում, որը նվիրված կլինի Հրանտ Մաթևոսյանի ծննդյան 75-ամյակին։ 
Սիմպոզիումի արդյունքներով տարեվերջին կկազմակերպվի «Հրանտ Մաթևոսյանի աշխարհը» պայմանական խորագրով ցուցահանդես։
Սեպտեմբերին Ախթալայի վանքում կնշվի ավանդական` Մարիամ Աստվածածնի տոնը, որի ժամանակ տեղի կունենա եզակի «Մատանիների հուշարձանի» բացումը։ Այստեղ ևս տեղի կունենա ժողովրդական տոնախմբություն։
Մինչև տարեվերջ կկազմակերպվեն այլ միջոցառումներ, կնշվեն մեր ճանաչված հայրենակիցների հոբելյանները, հանդիպումներ կլինեն տարբեր բնակավայրերում, կկազմակերպվեն համերգներ, մշակութային միջոցառումներ։
Հանդիսույթին յուրովի մասնակցություն ունեցան «Լոռվա ձոր» հայրենակցական միության անդամ նկարիչները և համակիրները` կազմակերպելով ինքնատիպ մի ցուցահանդես։ 24 նկարիչների ցուցակը գլխավորում էր ժողովրդական նկարիչ Հակոբ Հակոբյանը։ Ներկայացված աշխատանքները կարող էին գնել ներկաները, հասույթը փոխանցելով «Լոռվա ձորի» ապագա ծրագրերի իրականացմանը։ «Լոռվա աշխարհը գերել է ինձ,- մեր թղթակցի հետ զրույցում ասաց ՀՀ վաստակավոր նկարիչ Հրանտ Թադևոսյանը,- այս տարի ես ՀՀ նկարիչների միությունում ներկայացրի «Լոռվա ձորում» նկարների ցուցահանդեսը, որի համար շնորհակալ եմ հայրենակցական միությանը։ Իսկ այսօր իմ «Լալվար սարը` Օձունից» նկարով ուզում եմ իմ համեստ ներդրումն ունենալ միության ապագա ծրագրերում»։ 
Հանդիսույթին յուրովի մասնակցություն ունեցավ նաև ժողովրդական արտիստ, հայրենակցական միության պատվավոր անդամ Սոս Սարգսյանը, որը, հիվանդանոցում գտնվելով, ոչ միայն իր ջերմ ողջույններն էր ուղարկել ներկաներին, այլև բոլոր մասնակիցներին նվիրել նոր-նոր լույս տեսած «Կանչ» գիրքը։ Հանդիսության 300 մասնակիցները տեր դարձան այդ ուշագրավ գրքի։ «Փաստորեն, սա ընթերցողի առաջին հանդիպումն է գրքի հետ,- մեր թղթակցի հետ զրույցում ասաց «Լոռվա ձոր» հայրենակցական միության նախագահության անդամ, արձակագիր Վանուշ Շերմազանյանը։- Վերջին շրջանում վարպետը այլ գրքեր էլ է լույս ընծայել։ Բայց այդ գրքերի շնորհանդեսը «Լոռվա ձորը» կկազմակերպի առաջիկայում»։
ՈՒշագրավ ցերեկույթն ավարտվեց հետաքրքիր գեղարվեստական մասով։ Իրենց կատարումներով հանդես եկան «Արամ Խաչատրյան» պետական լարային քառյակը և Հենրիկ Մալյանի անվան թատրոնը, ինչպես նաև ՀՀ վաստակավոր արտիստներ, երգիչ Ռուբեն Սահակյանը և դաշնակահար Անահիտ Ներսիսյանը։ Իսկ ավարտին տեղի ունեցած հյուրասիրության ժամանակ Օձունի հոգևոր հովիվ Տեր Վրթանես քահանա Բաղալյանը բաժակ բարձրացրեց ի պատիվ Լոռվա մեծերի արժանի զավակների, հաջողություններ մաղթելով «Թումանյանական ընդունելությունից» սկիզբ առնող ծրագրերին։ 
Լիլիթ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Այս խորագրով ՄԱՐԻՆԱ ՄԱՄՅԱՆԻ անհատական ցուցահանդեսը կայացավ Հայաստանի նկարիչների միության երրորդ հարկի ցուցասրահում։ Ցուցահանդեսը, ըստ ամենայնի, հաջողված էր։ Մարինա Մամյանն արվեստասերի համար փնտրված ստեղծագործող է, որոնող և փնտրածը գրեթե միշտ գտնող արվեստագետ։ Բավական դիպուկ է բնորոշել նրա կերպարվեստը Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանի տնօրեն Ռուզան Սարյանը. «Իր արվեստով Մարինան զարմանալիորեն ընդլայնում է գոբելենի հնարավորությունները և դեկորատիվ-կիրառական արվեստի այդ ճյուղի վերաբերյալ մեր պատկերացումներն ընդհանրապես։ Դժվար է երևակայել, որ արտահայտման նման սուղ միջոցներով` գունավոր թելերով, կարելի է հասնել նման գունագեղության և գեղանկարչության, դրա հետ մեկտեղ իրագործելով քնարական և փիլիսոփայական երևակայության այդպիսի թռիչք»։
Ի դեպ, ցուցահանդեսի առթիվ տպագրված պատկերագրքում զետեղված են քառյակներ 8-18-րդ դարերի չին և ճապոնացի բանաստեղծներ Լի Բոյի, Վան Ցանի, Մինոմատո Սանետոմոյի, Կատավա Կագեի և այլոց պոեզիայից։ Այս ամենը, իհարկե, առիթ էր ցուցահանդեսից հետո նկարչուհուն հանդիպելու։
-Մարինա, անհատական ցուցահանդեսի համար որքա՞ն է նպատակահարմար նկարչի տան երրորդ հարկի ցուցասրահը։
-Սա իմ վեցերորդ անհատական ցուցահանդեսն է, առաջինը` Երևանում։ Ցուցահանդեսներ եմ ունեցել, մասնավորապես Մոսկվայում և Փարիզում։ Դահլիճի ընտրության հարցում մտավախություն չեմ ունեցել, նրա չափերը, որոշակի կամերայնությունը, հատակի, առաստաղի և որմերի նպատակային համադրությունը և անգամ գույնն ինձ տրամադրել էին, և ես չսխալվեցի։
-Անդրադառնանք Փարիզում` գեղարվեստի այդ յուրօրինակ Մեքքայում, կազմակերպված Ձեր ցուցահանդեսին։
-Սիթե կենտրոնում էր, ուր գործուղման էի մեկնել և ապրեցի երկու ամիս։ Ցուցահանդեսը կոչվում էր «Հայկական մոտիվ»։ Ցուցադրել էի գոբելենների և գրաֆիկական աշխատանքների շարժեր, «Հայկական մոտիվը» գոբելենների շարքի անվանումն էր նաև, գրաֆիկական աշխատանքներինը` «Օրվա տրամադրություններ»։ Այդտեղ նկարիչն անմիջական կապի մեջ է հանդիսատեսի հետ, փոխհաղորդակցվում է, վարպետության դասընթաց անցկացնում և այլն։ Ցուցահանդեսը դիտում էին, ըստ էության, ողջ աշխարհի արվեստագետները, ովքեր այդ ընթացքում ապրում, ստեղծագործում էին Սիթեում։ Այստեղ էին նկարիչները, լուսանկարիչները, գրողները, ռեժիսորները, երաժիշտները...
-Ընթերցողի համար «բացահայտեք» Սիթեն։
-Դա մեծ համալիր է, արվեստանոցների քաղաք, ուր ցուցահանդեսներ են, համերգներ են, նոր բարեկամներ ու ծանոթություններ, նոր տպավորություններ... Շատ կարևոր է լեզվի իմացությունը։ Ի դեպ, մամուլն անդրադարձավ ցուցահանդեսին։
-Ցուցահանդեսում առանձնանում էր «Քաոսի գոտին» աշխատանքը, շատ էր անսպասելի և... ծանոթ։ Ի՞նչ է այն։
-Ինձ համար քաոսը կործանում, խառնակություն չէ։ Այն նոր արարում է, կա նաև «Չեզոք գոտի», հետո գալիս է հանդարտությունը, և այս ամենն անընդհատ է, անսկիզբ, անվերջ։
-Ձեր ոճը, մոտեցումը, տեխնիկան անսովոր են և, սակայն, գրավիչ ու խորքային։
-Սա, op-art է` «օպտիկական արվեստ», որը մեզ մոտ չի կիրառվել և գոբելենում նորություն է, նոր մոտեցում։
-Ի՞նչը չբավարարեց Մարինե Մամյանին ավանդական կերպարվեստում, ասենք, գեղանկարչության կամ գրաֆիկայի ոլորտում։
-Ես ինձ գեղանկարիչ չեմ համարում, և դիպլոմային աշխատանքս գրաֆիկան էր, վերաբերում էր տպագրական գրաֆիկային։ ՈՒղղակի զբաղվեցի գոբելենով, քանզի այն առավել հոգեհարազատ էր, թելերի հետ շփումը, դրանց ջերմությունը, վառվռունությունը շատ հետաքրքիր են, գրավիչ, ու անմնացորդ նվիրվում ես դրանց։
-Հանդիսատեսը համամի՞տ է քո տեսակետներին։
-Վերաբերմունքն անմոռանալի էր, ոգևորիչ կարծիքներ լսեցի թե՛ այցելու-արվեստասերներից, թե՛ նկարիչ-գործընկերներիցս, թե՛ դժվարահաճ արվեստաբաններից։ Ընկալվեց այն, ինչը փորձել էի ներկայացնել, որոշակի փիլիսոփայական ենթատեքստով վերարտադրել։
-Ցուցահանդեսի խորագիրն անսովոր է և մեկնաբանման կարիք ունի, եթե, իհարկե, դեմ չեք։
-Ամենևին։ Սևի և սպիտակի միջև գտնվում է մի աներևույթ հատված, որն անտեսում ենք հաճախ, չենք նկատում։ Անցումը սևից սպիտակին, սպիտակից սևին շատ կտրուկ է։ Այնինչ այս պահը շատ կարևոր է, այնտեղ և՛ արևի շունչն է, և՛ լուսնի փայլը, և՛ երկնքի անհունը։
-Եղա՞ն այցելուներ, որոնք հիասթափված հեռացան։
-Զարմանալի է, բայց` ոչ։ Ի զարմանս ինձ, ընկալվեց ցուցահանդեսի խորհուրդը, սա է ամենակարևորը։ Այցելում էին, դիտում և, ինձ «անտեսելով», իրենց տեսածն ու զգացածը հանձնում տպավորությունների գրքին։
-Անբավարարվածության զգացում չունեցա՞ք։ 
-Այո, կա մի բան, որը շատերի դժգոհության առարկան է։ Նկարիչների միությունը յուրաքանչյուր ցուցահանդեսի բացման մասին անպատճառ տեղեկացնում է լրատվամիջոցներին։ Գալիս են չկամությամբ։ Իսկ հեռուստաընկերություններն առհասարակ մոռացել են նկարչի տան տեղը։ Ինչ-որ անձնական կապեր պիտի օգտագործես, այլ ճանապարհներ ընտրես։ Ի վերջո, արվեստասերները հաճախ են դժգոհում, որ ցուցահանդեսից տեղյակ չեն եղել։ Մի՞թե դժվար է գոնե լրատվությամբ շահագրգիռ մարդկանց տեղեկացնել, թե ինչ է սպասում նրանց նկարչի տան ցուցասրահներում։ Սակայն ինչի մասին է խոսքը, երբ Սարյանի 130-ամյակը լայնորեն լուսաբանվեց ռուսական ալիքներով, իսկ մեր հեռուստաընկերությունները դա էլ մոռացության մատնեցին։
-Սա, ցավոք, «դարակազմիկ խնդիր է» դարձել։ Իսկապես, հաճախ են ցուցահանդեսով հանրությանը ներկայացող արվեստագետները զարմանում և զայրանում, որ հեռուստաընկերությունները քար անտարբերություն են հանդես բերում։ Ոչինչ անել չես կարող, մասնավոր ալիքներ են` իրենց մասնավոր հետաքրքրություններով։ Մեզ, սակայն, անհասկանալի է «Հ1»-ի համառությունը, երբ նրանք անտեսում են նկարիչների միության հրավերները։ Ի՞նչ կարող ես անել, ճաշակին ընկեր չկա։ Անճաշակությանը` նույնպես։ 
Բայց անցնենք առաջ։ Ի՞նչ է կատարվում նոր սերնդի հետ, ովքե՞ր են հերթափոխի կանգնել։ 
-Հետևում եմ նոր անուններին։ Այ, իմ ցուցահանդեսին զուգահեռ գեղարվեստի ակադեմիայի սաների դիպլոմային աշխատանքների պաշտպանությունն էր։ Քանդակը, գրաֆիկան, դեկորատիվ-կիրառական արվեստը` դեռ ոչինչ, հույսեր ներշնչող աշխատանքներ տեսա, բայց զարմանալիորեն տխուր է գեղանկարչությունը, որևէ ուշագրավ, հետաքրքրություն արթնացնող աշխատանք չտպավորվեց։
-Ավագ սերնդի կերպարվեստը դեռ շարունակում է ընթանալ խորհրդային կայացած ավանդույթներով։ 60-ականների, 70-80-ականների սերունդը դեռևս թամբի վրա է, և տագնապում ես, թե վաղը, մյուս օրն անդառնալի անջրպետ կարող է առաջանալ նրանց հեռանալուց հետո։
-Հայտնի անուններ, անշուշտ, եղել են և կան, բայց չկա երկրորդ Սարյանը։ Երկրորդ Քոչարը չկա։ Ինչևէ, ինձ զարմացնում և ուրախացնում են ժամանակակից կին քանդակագործները։ Ցուցահանդեսներում հիանալի աշխատանքների եմ հանդիպում, հատկապես փոքր չափերի քանդակներում դինամիզմ, շարժում, վարպետություն կա։ Երիտասարդական ցուցահանդեսներում հաճախ ուծացում եմ տեսնում, հատկապես գեղանկարչության ոլորտում։ Ինչո՞ւ, դժվարանում եմ ասել։ Գուցե սա՞ էլ է անցողիկ։
Զրուցեց Վրեժ Ա. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆԸ

Ծնվելու համար գիրքն ու գրականությունն անպայմանորեն չեն սպասում բեկումնային, սահմանագծային ժամանակների, բայց երբ դրանք գալիս են, ասելիքի կուտակված բեռն առավել ծանր ու անտանելի է դառնում գրչին ու թղթին հակվելու սովոր մարդու համար:
Որ Երևանն ու երևանցին (իմա` ողջ հայությունն ու Հայաստանը, որ վերջին տասնամյակներում դարձել են մի բուռ մայրաքաղաք) բոլորիս աչքի առաջ օրավուր փոխում են իրենց դեմքն ու գույնը, այլևս զարմանալի ու խորթ չէ մեզ համար, և այդ ամենի մասին հորինվող իրական-անիրական պատումները դարձել են այդ ոչ զարմանալիի ու ոչ խորթի անքակտելի բաղկացուցիչը: Դրանց շարքը համալրելու հավակնությամբ գրող, հրապարակախոս ՄԱՐՏԻՆ ՀՈՒՐԻԽԱՆՅԱՆԸ հայ ընթերցողին է ներկայացրել «Տղամարդը սահմանագծին» վիպակը, նվիրելով այն ընկերոջ` վաղամեռիկ Այդին Մորիկյանի հիշատակին:
«Աշնան ծաղկած գույների մեջ քաղաքը բացվել էր մերկ ու տաք` ցանկահարույց տարփուհու նման: Ամեն թուփ ու քար, քիվ ու կամար, փողոց ու հրապարակ վատ սերտած դաս էին հիշեցնում...»,- սկսում է հեղինակը: Վատ սերտած դասի հետևանքներն ի հայտ են գալիս, երբ էջ առ էջ խորանում ես վիպակի հերոսի` Ռուբեն Սանոսյանի` քամու բերանն ընկած տաշեղի պես տարուբերվող գոյության մանրամասներում: «Փոփոխվող քաղաքական, հասարակական-տնտեսական հարաբերությունների մեջ տղամարդը մոլորվեց ու մինչ կփորձեր հասկանալ ինչն ինչոց է, ժամանակն աննկատ սուրաց-անցավ կողքից` թողնելով ճամփեզրին շիվար կանգնած»:
Այս «շիվար կանգնածին» (ու նաև մնացած բոլոր «շիվարներին») իբրև մխիթարություն` արձակագիրը կյանքի է կոչում ոմն Գրիգորի Սամվելիչի, ում մասին նախապես ասում է, թե բոլոր մտացածին հերոսների շարքում միակ իրական-չհորինվածն է:
Իրական-չհորինված Գրիգորի Սամվելիչը սոսկ ձայն է, նախազգացում, նախազգուշացում, խրատատու, մարգարե, ըստ հեղինակային մետաֆորի` «Մահճակալի տակինը», ում «չի տեսնում» վիպակի ընթերցողը, բայց հասկանում է, որ նա է միակ սթափ, բանական, փուչ ու պարզունակ թեմաներով չճամարտակող ու առտնին հոգսերի առաջ չընկրկող արարածը` սահմանագծին հայտնված բազմաթիվ ու միատեսակ կերպարների կողքին: Գրիգորի Սամվելիչը յուրօրինակ հավատաքննիչ է, որը փորձում է կյանք վերադարձնել իրեն կորցրած Ռուբեն Սանոսյան- տղամարդուն. «Ձայնը նրան կյանքի լուսանցք էր հանել, և ոչ մեկը, ո՛չ մեկը չկար, որ տղամարդուն այս ապուշ, անհեթեթ վիճակից դուրս հաներ, պաշտպանության տակ առներ»:
Անպաշտպան տղամարդը, որ անվերջ փորձում է գտնել սեփական կարգավիճակի բանաձևը, «ախպար» ու «գաղթական» եզրույթներից իրեն առավել հարիր է համարում երկրորդը, քանզի անկախական փոթորիկներից նախ` քշվել է արտասահման (արտառոց ոչինչ չկա սրանում` այդ իրականության ու ժամանակի ներկայացուցիչների համար), ապա վերադարձել Երևան, որովհետև հասկացել է պարզագույն ճշմարտությունը. «Մարդն ամեն ինչ կարող է լինել, բայց անտոհմ ու անհայրենիք` երբե՛ք»:
Սակայն տոհմի ու հայրենիքի «նվիրյալը» ոչ մի կերպ չի կարողանում «որսալ» այդ տոհմի ու հայրենիքի` օր օրի ավելի թուլացող զարկերակը: Թե՛ իր համար օտար ու անընդունելի Հյուսիսային պողոտայի, թե՛ հարազատորեն երևանյան մնացած Ալավերդյան փողոցի, թե՛ աղավաղված Խանջյան փողոցի («…փողոցը նմանվել էր անփորձ վարսավիրի մոտից ելած տղեկի») պատկերները, թե՛ հին ու նորահայտ ընկերների հետ շփումները, թե՛ կնոջ` Մարինեի նպատակասլաց, հավասարակշիռ կեցվածքը, թե՛ հոգեկան ախտի ճիրաններում տվայտող նկարչուհի սիրուհու` Աննայի հուզումնառատ դրսևորումները Ռուբեն Սանոսյանին այդպես էլ չեն կարողանում դուրս հանել «կյանքի լուսանցքից» ու օգնել հաշտության եզրեր գտնելու իր և իրականության միջև: Ինչպես կարելի է ենթադրել վիպակում ծավալված ոչ այնքան հարուստ դեպքերի ընթացքից, մեր մոլորյալ հերոսին ոչինչ չի մնում անելու, քան կնքելու մահկանացուն` կյանքն իմաստավորելու թույլ նշաններ դրսևորելուց` մահացած սիրուհու նկարների ցուցահանդեսը կազմակերպելուց հետո: Տղամարդու «այսկողմնային» վերջին շփումը դարձյալ Գրիգորի Սամվելիչի հետ է, ինչը կարելի էր ենթադրել նրանց հանդիպման առաջին իսկ պահից:
Մխիթարելու համար կյանքի սահմանագծին հայտնված բոլոր տղամարդկանց (և ոչ միայն տղամարդկանց) հավաստիացնենք անխուսափելիի գոյությունը. «Մահը մերն է, մենք` մահինը»: Սահմանագծին ես, թե կյանքի ամենագայթակղիչ հանգրվանում, գոյությունդ աննպատակ է, թե տիեզերամասշտաբ մեկնարկներով լի, վերջին կայանն անդառնալի է և անփոփոխ բոլորի համար:
Իսկ «Տղամարդը սահմանագծին» վիպակի նյութը մեր կողքին ու մեր մեջ ապրում է արդեն քսան և ավելի տարիներ, ու հասկանալի է, որ հայ արվեստագետների համար ներշնչանքի աղբյուր պիտի լինի դեռ երկար ժամանակ:
Կարինե ՌԱՖԱՅԵԼՅԱՆ

Հ. Գ. -Գիրքը ձեռք բերելու համար զանգահարել 055-411-577 հեռախոսահամարով։